قراردادهای طرح، ساخت و كلیدگردان از نگاه مديريت پروژه
جستجوهای مختلف انجام شده روی انواع روشهای انجام پروژه در ادبیات مدیریت پروژه و قوانین و ضوابط كشورهای مختلف نشان میدهد كه در اكثر این منابع، روش كلی دگردان به عنوان یك روش انجام كاملاً مجزا شناخته نشده، بلكه زیر شاخه روش طرح و ساخت است. در هر دو روش طرح و ساخت و كلید گردان پیمانكار مسئولیت طراحی، تدارک و ساخت را بر عهده دارد. گرچه روش كلید گردان به نحوی زیر شاخهای از روش طرح و ساخت است ولی با توجه به تناسب استفاده آن در پروژههای خاص، میتوان از آن به عنوان روشی مستقل نام برد. به همین خاطر فیدیك نیز قرارداد تیپ مجزایی برای آن پیشنهاد كرده است. البته این موضوع میتواند یكی از موارد مورد نقد به دیدگاه فیدیك باشد. تفاوت حدود و رنج مسئولیتهای پیمانكار در كلید گردان و طرح و ساخت، از موارد مهم تفاوت این دو روش میباشد. حدود مسئولیت پیمانكار در كلید گردان وسیعتر از طرح و ساخت است.
به عنوان مثال در قراردادهای طرح و ساخت، مطالعات مقدماتی یا امكان سنجی و طراحی اولیه (۱۵ تا ۳۰ درصد مطالعات كه این عدد با توجه به نوع پروژه میتواند فرق كند) توسط كارفرما (مشاور كارفرما) تهیه شده و صحت و دقت دادهها و طراحیهای انجام شده با كارفرما است. در حالی كه این موضوع در قراردادهای كلید گردان بر عهده پیمانكار است. همچنین در مورد راه اندازی نیز حدود مسئولیتها متفاوت است. قسمت عمده مسئولیت راهاندازی دركلی دگردان بر عهده پیمانكار است ولی مسئولیت پیمانكار در این رابطه در طرح و ساخت محدود است. حتی در بسیاری از موارد در پروژههای كلید گردان مسئولیت تامین مالی كوتاه مدت طرح نیز به عهده پیمانكار است.
نوع پروژه
نوع پروژه با توجه به صنعتی یا ساختمانی بودن، میتواند نقش اساسی در انتخاب نوع روش انجام پروژه (طرح و ساخت یا كلی دگردان) داشته باشد. به این ترتیب كه میتوان پروژهها را از نظر ضرورت نظارت و میزان نیاز به نظارت به دو نوع تقسیم بندی نمود. نخست پروژههایی نظیر پروژههای صنعتی كه نیاز كمتری به نظارت دارند. در پروژههای صنعتی قسمت عمده پروژه یا مبلغ عمده قرارداد، تهیه و نصب تجهیزات است. كارخانههای سازنده این تجهیزات بر نحوه طراحی و ساخت آنها نظارت داشته و محصول را برای عمر مفید آن ضمانت میكنند. لذا در این پروژهها نیاز به نظارت بر نحوه طراحی و ساخت تجهیزات در سطح عالی مفهوم داشته و نیاز به نظارت بسیار ریز نیست و حتی در بسیاری مواقع انجام این امر امكان پذیر نبوده و هیچ سازندهای حاضر به ارایه طرح و تكنولوژی خود به دیگران نیست و تنها محصول خود را میفروشد.
بنابراین در این نوع پروژهها میتوان بدون نظارت بسیار گسترده، مسئولیت كامل پروژه را به پیمانكار واگذار نمود و در صورت بروز هر گونه مشكل و ایراد و در نتیجه عدم حصول خواستههای كارفرما، پیمانكار را ملزم به اصلاح و رفع نقایص نمود. این كار بدون وارد نمودن خسارت اساسی به طرح یا ساختگاه یا حتی به طبیعت، جامعه و دیگران امكان پذیر و ضرر و زیان وارده توسط پیمانكار قابل جبران است.
به عبارت دیگر در این پروژهها با توجه به امكان جایگزینی و تعویض تجهیزات یا رفع ایرادات اجرایی و بدون بروز مشكلات اساسی، میتوان نظارت را بسیار كمرنگ یا در سطح عالی اعمال نمود. از این رو حتی در شرایط عمومی پیمان، كلید گردان فیدیك فصل مهندس مشاور تدوین نشده است. دسته دوم پروژهها، پروژههای عمرانی و بخصوص پروژههای بزرگ ملی نظیر سد و تونل است كه در آنها قسمت قابل توجهایی از كار یا اطلاعات مربوط به طراحی و یا برآورد احجام زیر زمینی بوده و تا حدود زیادی ناشناخته است. در این نوع پروژهها واگذاری مسئولیت كامل انجام طرح و بدون اعمال نظارت به هیچ وجه توصیه نمیشود. زیرا در این پروژهها شكست نهایی طرح خسارات و عواقب غیر قابل جبرانی را به بار میآورد. به عنوان مثال اگر در طراحی و ساخت سد به اندازه كافی نظارت وجود نداشته و سد بعد از آبگیری دچار شكست شود نه تنها ضرر و زیان مالی زیادی در پایین دست و ساختگاه بوجود آورده بلكه میتواند باعث تلفات جانی زیادی شود و این احتمال شكست و بروز خسارت با هیچ ضمانتی قابل اقماض نیست.
از این رو میتوان به صورت قطعی بیان نمود كه در این طرحها علاوه بر پذیرش كامل مسئولیت انجام طرح توسط پیمانكار، باید بر نحوه انجام طرح (طراحی و اجرا) نظارت انجام گیرد. لذا این نوع پروژهها یا باید به صورت سه عاملی و یا بعد از اتمام مطالعات و طراحی مرحله اول و كامل شدن اطلاعات اولیه و پایه مورد نیاز به صورت طرح و ساخت به مناقصه رود. به ترتیبی كه در آنها اطلاعات و داده های زیر زمینی مورد نیاز استخراج و سیمای كلی طرح كاملاًَ روشن و ناشناختههای طرح به حداقل رسیده یا وجود نداشته باشد. علاوه بر این بر فرایند انجام پروژه نظارت صورت گیرد. اجرای این طرحها به روش كلی دگردان و استفاده از قراردادهای كلید گردان تیپ فیدیك به هیچ وجه توصیه نمیشود.
