مدیریت پروژه
قراردادهای طرح، ساخت و کلیدگردان از نگاه مدیریت پروژه
جستجوهای مختلف انجام شده روی انواع روشهای انجام پروژه در ادبیات مدیریت پروژه و قوانین و ضوابط کشورهای مختلف نشان میدهد که در اکثر این منابع، روش کلی دگردان به عنوان یک روش انجام کاملاً مجزا شناخته نشده، بلکه زیر شاخه روش طرح و ساخت است. در هر دو روش طرح و ساخت و کلید گردان پیمانکار مسئولیت طراحی، تدارک و ساخت را بر عهده دارد. گرچه روش کلید گردان به نحوی زیر شاخهای از روش طرح و ساخت است ولی با توجه به تناسب استفاده آن در پروژههای خاص، میتوان از آن به عنوان روشی مستقل نام برد. به همین خاطر فیدیک نیز قرارداد تیپ مجزایی برای آن پیشنهاد کرده است. البته این موضوع میتواند یکی از موارد مورد نقد به دیدگاه فیدیک باشد. تفاوت حدود و رنج مسئولیتهای پیمانکار در کلید گردان و طرح و ساخت، از موارد مهم تفاوت این دو روش میباشد. حدود مسئولیت پیمانکار در کلید گردان وسیعتر از طرح و ساخت است.
به عنوان مثال در قراردادهای طرح و ساخت، مطالعات مقدماتی یا امکان سنجی و طراحی اولیه (۱۵ تا ۳۰ درصد مطالعات که این عدد با توجه به نوع پروژه میتواند فرق کند) توسط کارفرما (مشاور کارفرما) تهیه شده و صحت و دقت دادهها و طراحیهای انجام شده با کارفرما است. در حالی که این موضوع در قراردادهای کلید گردان بر عهده پیمانکار است. همچنین در مورد راه اندازی نیز حدود مسئولیتها متفاوت است. قسمت عمده مسئولیت راهاندازی درکلی دگردان بر عهده پیمانکار است ولی مسئولیت پیمانکار در این رابطه در طرح و ساخت محدود است. حتی در بسیاری از موارد در پروژههای کلید گردان مسئولیت تامین مالی کوتاه مدت طرح نیز به عهده پیمانکار است.
نوع پروژه
نوع پروژه با توجه به صنعتی یا ساختمانی بودن، میتواند نقش اساسی در انتخاب نوع روش انجام پروژه (طرح و ساخت یا کلی دگردان) داشته باشد. به این ترتیب که میتوان پروژهها را از نظر ضرورت نظارت و میزان نیاز به نظارت به دو نوع تقسیم بندی نمود. نخست پروژههایی نظیر پروژههای صنعتی که نیاز کمتری به نظارت دارند. در پروژههای صنعتی قسمت عمده پروژه یا مبلغ عمده قرارداد، تهیه و نصب تجهیزات است. کارخانههای سازنده این تجهیزات بر نحوه طراحی و ساخت آنها نظارت داشته و محصول را برای عمر مفید آن ضمانت میکنند. لذا در این پروژهها نیاز به نظارت بر نحوه طراحی و ساخت تجهیزات در سطح عالی مفهوم داشته و نیاز به نظارت بسیار ریز نیست و حتی در بسیاری مواقع انجام این امر امکان پذیر نبوده و هیچ سازندهای حاضر به ارایه طرح و تکنولوژی خود به دیگران نیست و تنها محصول خود را میفروشد.
بنابراین در این نوع پروژهها میتوان بدون نظارت بسیار گسترده، مسئولیت کامل پروژه را به پیمانکار واگذار نمود و در صورت بروز هر گونه مشکل و ایراد و در نتیجه عدم حصول خواستههای کارفرما، پیمانکار را ملزم به اصلاح و رفع نقایص نمود. این کار بدون وارد نمودن خسارت اساسی به طرح یا ساختگاه یا حتی به طبیعت، جامعه و دیگران امکان پذیر و ضرر و زیان وارده توسط پیمانکار قابل جبران است.
به عبارت دیگر در این پروژهها با توجه به امکان جایگزینی و تعویض تجهیزات یا رفع ایرادات اجرایی و بدون بروز مشکلات اساسی، میتوان نظارت را بسیار کمرنگ یا در سطح عالی اعمال نمود. از این رو حتی در شرایط عمومی پیمان، کلید گردان فیدیک فصل مهندس مشاور تدوین نشده است. دسته دوم پروژهها، پروژههای عمرانی و بخصوص پروژههای بزرگ ملی نظیر سد و تونل است که در آنها قسمت قابل توجهایی از کار یا اطلاعات مربوط به طراحی و یا برآورد احجام زیر زمینی بوده و تا حدود زیادی ناشناخته است. در این نوع پروژهها واگذاری مسئولیت کامل انجام طرح و بدون اعمال نظارت به هیچ وجه توصیه نمیشود. زیرا در این پروژهها شکست نهایی طرح خسارات و عواقب غیر قابل جبرانی را به بار میآورد. به عنوان مثال اگر در طراحی و ساخت سد به اندازه کافی نظارت وجود نداشته و سد بعد از آبگیری دچار شکست شود نه تنها ضرر و زیان مالی زیادی در پایین دست و ساختگاه بوجود آورده بلکه میتواند باعث تلفات جانی زیادی شود و این احتمال شکست و بروز خسارت با هیچ ضمانتی قابل اقماض نیست.
از این رو میتوان به صورت قطعی بیان نمود که در این طرحها علاوه بر پذیرش کامل مسئولیت انجام طرح توسط پیمانکار، باید بر نحوه انجام طرح (طراحی و اجرا) نظارت انجام گیرد. لذا این نوع پروژهها یا باید به صورت سه عاملی و یا بعد از اتمام مطالعات و طراحی مرحله اول و کامل شدن اطلاعات اولیه و پایه مورد نیاز به صورت طرح و ساخت به مناقصه رود. به ترتیبی که در آنها اطلاعات و داده های زیر زمینی مورد نیاز استخراج و سیمای کلی طرح کاملاًَ روشن و ناشناختههای طرح به حداقل رسیده یا وجود نداشته باشد. علاوه بر این بر فرایند انجام پروژه نظارت صورت گیرد. اجرای این طرحها به روش کلی دگردان و استفاده از قراردادهای کلید گردان تیپ فیدیک به هیچ وجه توصیه نمیشود.