سنگ در کارهای بنایی
سنگ مصرفی در کارهای بنایی از هر گونه که باشد باید تمیز، محکم، بادوام، متجانس و بدون رگه بوده و عاری از مواد آلی باشد. سنگ باید از معدن سنگ و از بهترین برشها به دست آمده باشد. سنگ مورد مصرف بایستی دور از حد فاصل دورگه معدن استخراج شده و از حیث ترکیب، طبیعی و یکنواخت و بدون شکاف و رگههای خارجی و یا خاکی باشد. سنگهای سست، متخلخل، مطبق و غیر مقاوم در برابر یخ زدن یا سنگهای خارج از اندازههای قید شده در مشخصات نبایستی به مصرف برسند.
آجر در کارهای بنایی
آجر مورد مصرف در بنا از نوع توپر و یا مجوف است که در هر مورد نوع آجر باید در دفترچه مشخصات فنی خصوصی قید شود. آجر مصرفی باید محکم، با دوام و دارای شکل هندسی منظم و مقاوم در مقابل یخبندان بوده و ترد و ترک دار نباشد. آجر باید دارای ترکیب یکنواخت و عاری از دانههای آهکی و گچی باشد. در صورت ضربه دو آجر به یکدیگر، صدای حاصله باید طنین زنگ داشته باشد. مصرف آجرهایی که بر اثر نفوذ آب ترکیده و یا آلوئک زده یا خرد و از ترکیب خارج شده باشند، مجاز نخواهد بود. مصرف آجرهای قرمز و سیاه رنگ که کاملاً پخته نباشد مجاز نیست. آجرهایی که در بنا به کار برده میشوند باید از بین منظمترین آجرها و با کمترین خلل و فرج انتخاب شوند. در صورتی که آجر مجوف به کار برده شود، مساحت مقطع خالص، که بار تحمل مینماید باید حداقل برابر ۷۵ درصد مساحت مقطع کل بوده و محیط هیچ سوراخی نباید کمتر از ۱۹ میلیمتر از زیر آجر فاصله داشته باشد.
بلوک سیمانی در کارهای بنایی
بلوکهای سیمانی باید به شکل مکعب مستطیل و کاملاً سالم و بدون عیب بوده و سطح آن طوری باشد که در صورت اندودکاری چسبندگی کافی با اندود ایجاد نماید. ابعاد بلوک سیمانی باید مطابق یکی از اندازههای ۱۹×۳۰×۳۹ یا ۱۹×۲۰×۳۹ یا ۱۹×۱۰×۳۹ که به ترتیب به بلوکهای ۱۰،۲۰،۳۰ سانتیمتری معروفاند باشد ضخامت جدارههای داخلی و خارجی در بلوکهای ۳۰ و ۲۰ سانتیمتری نباید کمتر از ۴ سانتیمتر و در بلوکهای ۱۰ سانتیمتری کمتر از ۳ سانتیمتر باشد.
ماسه مصرفی در کارهای بنایی
ماسه مورد استفاده در ملات از ماسه شسته طبیعی یا ماسه شکسته به دست میآید. ماسه مصرفی باید تمیز و عاری از هرگونه مواد آلی و رس باشد. جنس ماسه بایستی از سنگهای خوب نظیر گرانیت و سیلیس و نظایر آن باشد.
ملات مورد مصرف در کارهای بنایی
ملات مورد مصرف در کارهای بنایی از اختلاط نسبتهای معین ماسه، سیمان پرتلند و آب به دست میآید. ملات ماسه سیمان باید با مخلوط کنندههای مکانیکی ساخته شود. در صورت ضرورت و با تأیید دستگاه نظارت میتوان ملات را با دست نیز تهیه نمود. در این صورت باید ماسه و سیمان را در داخل کلافهای چوبی ریخت و به طور خشک کاملاً مخلوط نمود تا یکرنگ به نظر آید و سپس به تدریج آب به آن اضافه نمود و مخلوط را به هم آمیخت.
در فاصله یک ساعت، از زمان اضافه نمودن آب به مخلوط ماسه و سیمان، تمام ملات ساخته شده باید به مصرف برسد. از ساختن ملاتی که نتوان آن را در فاصله یک ساعت به مصرف رساند باید جدًا خودداری نمود. در صورت گرفتن ملات قبل از مصرف، اضافه نمودن مجدد آب به ملات و مصرف آن در
کارهای بنایی به هیچ وجه مجاز نخواهد بود.
ملات حرامزاده
در صورتی که سیمان و آهک تواماً در ساخت ملات به کار برده شود، ملات حاصله ملات حرامزاده یا باتارد نامیده میشود. ملات حرامزاده معمولاً از یک متر مکعب ماسه، ۳۰۰ کیلوگرم گرد آهک و ۱۰۰کیلوگرم سیمان که با هم کاملاً مخلوط شده، تشکیل میشود.
کارهای بنایی با سنگ
به منظور تقلیل درزهای ساختمانی قبل از اجرای عملیات، تمام مصالح و تجهیزات مورد لزوم باید به پای کار حمل شود تا اجرای عملیات به طور یکنواخت پیش رفته و وقفهای در آن حاصل نشود. از آنجایی که بنای ساخته شده با مصالح بنایی از خاصیت ارتجاعی برخوردار نیست و نمیتواند خود را با نشستهای موضعی پی انطباق دهد، پی سازی باید محکم بوده و این استحکام در تمام سطح یکنواخت باشد. در صورت لزوم میتوان با ریختن یک قشر بتن ضعیف، یکنواختی پی را تأمین نمود. مشخصات فنی عمومی بتن ضعیف و نحوه اجرای آن در نشریه شماره ۱۰۱ شرح داده شده است.
انجام هرگونه کارهای بنایی با سنگ در مواقعی که برودت هوای محل کار و یا درجه حرارت مصالح مصرفی از ۵ درجه سانتیگراد کمتر است مجاز نیست. مگر اینکه وسایل کافی برای گرم نگه داشتن محل یا مصالح مصرفی پیش بینی شده تا درجه حرارت از مقدار مشخص شده بالا کمتر نشود. سنگچینی باید کاملاً منطبق بر ترازها و ابعاد مندرج در نقشههای اجرایی بوده و روش کارگذاری، قفل و بست و ضخامت لایه ملات در بندهای افقی و قائم نیز باید بر اساس نقشهها و مشخصات باشد.
هنگام اجرای عملیات، نباید سنگ بر روی ابنیه در حال ساختمان پرتاب یا کشیده شود، بلکه باید با دقت در محل مربوطه نصب شود، تا سنگهای کار گذاشته شده جابهجا نشود. سنگچینی باید به طور یکنواخت انجام شود به نحوی که در هر زمان هیچ قسمت بنا بیش از یک رج از قسمتهای دیگر آن بالاتر نباشد.
انواع سنگ
قطعات سنگ، بر حسب مورد مصرف و نقش آنها در استحکام بنا، به اشکال و ابعادی تهیه میشوند که نوع و نام آنها به شرح ذیل است.
- سنگ کله
- سنگ راسته
- سنگ دو کله و یا سرتاسری
- سنگ پشت کار
- سنگ توکار
- سنگ نبشی
انواع کارهای بنایی با سنگ
کارهای بنایی با سنگ بر حسب نماسازی آنها به پنج گروه به شرح زیر طبقهبندی میشود.
- بنایی با سنگ قواره و نماسازی غیرمنظم.
- بنایی با سنگ قوارهای بادبر و نماسازی منظم.
- بنایی با سنگ قوارهای سرتراش و نماسازی منظم.
- بنایی با سنگ قوارهای نیم تراش و نماسازی منظم.
- بنایی با سنگ قوارهای تمام تراش.
کارهای بنایی با سنگ قواره غیر منظم
در این نوع بنایی، سنگها بعد از شکستن گوشههای تیز آنها، بدون تیشه داری، به مصرف میرسند، مشروط بر اینکه اشکال و ابعاد آنها با اشکال و ابعاد قید شده مطابقت داشته باشد . سنگهای مصرفی باید سخت، با دوام و بدون رگه بوده و در مقابل یخبندان مقاومت کافی داشته و دارای هیچ نوع مواد خاکی و ناخالصی نباشد.
حداقل ارتفاع سنگ قواره در نما ۱۵ سانتیمتر است. ارتفاع سنگها در نما نباید از عرض و ریشه آن بیشتر باشد. حداقل طول ریشه سنگها، برای سنگهای کله ۴۰ سانتیمتر، برای سنگهای راسته برابر ارتفاع سنگ و برای سنگهای دو کله یا سرتاسری، در صورتی که عرض بنا کافی باشد، ۵۰ سانتیمتر است. سنگهای قوارهای که در نمای ساختمان به مصرف میرسد باید کاملاً ریشهدار بوده و به ازای هر متر مربع نما، یک سنگ سرتاسری باید به کار رود.
سنگها باید طوری کارگذارده شوند که بند عمودی رگهای متوالی در یک امتداد قرار نگیرند. سنگهای نبشی باید به طور کله و راسته متوالیاً روی هم در گوشه بنا قرار گیرند. در بنایی با قواره غیر منظم، کف هر قطعه سنگ باید به شکل افقی و طرفین قطعه تقریباً قائم باشد و دقت شود که تمامی سنگها تقریباً به وضعی که در معدن قرار داشتهاند روی یکدیگر قرار گیرند.
کارهای بنایی با سنگ بادبر و نماسازی منظم
در این نوع بنایی، سنگها در ردیفهای افقی بر روی هم قرار گرفته و در نما دارای درزهای افقی و قائم هستند. سنگی که در نما به کار برده میشود باید به وسیله چکشهای بزرگ نوک تیز با ابعاد تقریباً مربع مستطیل در آمده و سطحی که در نما قرار میگیرد باید به طور ناهموار با چکش، تیشه داری شده که اصطلاحاً بادبر نامیده میشود.
سنگهای نما با سنگهای پشت و توی کار باید قفل و بست شود. این قفل و بست با به کار بردن سنگهای کله، راسته و دو کله یا سر تاسری تأمین میشود. سنگهایی که در گوشههای بنا به کار برده میشوند باید کاملاً در دو سطح، تیشهداری شده و به طور کله و راسته متوالیاً در گوشه بنا روی یکدیگر قرار گیرند.
کارهای بنایی با سنگ بادبر باید با ردیفهای افقی و با ارتفاع مساوی در یک ردیف و یا ممکن است با ارتفاع مساوی در تمام ردیف انجام شود. نما و پشت کار در هر ردیف باید توأماً در یک سطح ساخته شوند. بنابراین ارتفاعات سنگهای مصرفی در نما و پشت کار در هر ردیف باید برابر و هم سطح باشند.
کارهای بنایی با سنگ قوارهای سرتراش و نماسازی منظم
در این نوع بنایی، سنگها طبق اندازه و ابعاد مندرج در نقشههای اجرایی تقریباً به شکل مکعب مستطیل تهیه میشوند. قسمتی از سطوح جانبی هر قطعه که توی کار قرار میگیرد با چکش تراش داده میشود. حداقل عمق این تراش باید در سطوح فوقانی و تحتانی ۱۵ سانتیمتر و در سطوح طرفین ۸ سانتیمتر باشد.
کارهای بنایی با سنگ نیم تراش
در این نوع بنایی سنگها در تمام نما تراشیده شده و برگشت گونیا در ریشه سنگ باید حداقل ۱۵ سانتیمتر باشد. برآمدگی نمای سنگ نباید از ۱۰ میلیمتر تجاوز نماید. این سنگها دارای قلم درز به عرض ۲ سانتیمتر خواهد بود. ضخامت درزهای سنگها در نما نباید از ۱۲ میلیمتر تجاوز کند.
بنایی با سنگ نیم تراش با ردیفهای افقی و ارتفاعات مساوی انجام میشود. اختلاف ارتفاع بین دو ردیف نباید از ۲ سانتیمتر تجاوز نماید. درزهای عمودی در نما یک د ر میان طوری باید تعبیه شوند که فاصله دو درز قائم در دو ردیف متوالی از یک سوم طول سنگ کمتر نباشد.
کارهای بنایی با سنگ قوارهای تمام تراش
در این نوع بنایی، که اکثراً در قوسها، ورودی تونلها، گالریها، درهها، بالای آبروها و پلها انجام میشود، سنگها از بهترین طبقه معدن تهیه شده و باید یکنواخت و عاری از هر گونه عیب و نقص و منفذ باشد. در این نوع بنایی، تمامی سطوح هر قطعه سنگ باید با قلم حجاری و صاف و تیشه داری شود. اطراف سنگها مسطح و بدون اعوجاج تهیه خواهد شد. سنگهای تمام تراش باید طبق اندازههای مندرج در نقشههای اجرایی تراشیده شود. لبه سنگها باید سخت و برنده بوده و در آنها آثار شکستگی و شکاف دیده نشود. خطوط مرئی و نبش سنگها نباید لب پریده باشد.
طاقهای سنگی
طاقهای سنگی معمولاً به یکی از دو صورت زیر ساخته میشود.
- طاقهای با دور تمام (طاقهایی که انتهای قوس طاق به حالت عمودی روی پایهها قرار گرفته باشد)
- طاقهای نیم خیز (طاقهایی که پاطاق به حالت مایل و با شیب ۱ به ۲ روی پایه قرار گرفته باشد). و در هر صورت دیوارههای زیر کتیبه (تمپان) امکان دارد پر و یا مشبک باشد.
بنایی طاق باید به طور قرینه از پا طاقها همزمان شروع شود. سنگها به طور منظم و ریشه آنها باید در امتداد عمود بر انحنای طاق قرار گیرد. ناهموارdهای پشت طاق باید طوری باشد که شاپ یا تمپان خوب به پشت طاق بچسبد. اندود شاپ بعد از قالب برداری انجام خواهد شد.
اجرای بنایی طاقها
بنایی طاقها قطعه قطعه انجام میشود. مثلاً اگر طاقی به هشت قسمت تقریباً مساوی تقسیم و قسمتها به ترتیب از ۱ تا ۸ شماره گذاری شود. اجرای بنایی از قطعات ۱ و ۸، محل پاطاق، شروع میشود و بعد قطعات ۴ و ۵، طرفین کلید، سپس قطعات وسطی ۲ و ۷ و بالاخره قطعات باقیمانده ۳ و ۶ انجام میگیرد و در خاتمه کلید طاق کار گذارده میشود.
ساختمان طاق باید دقیقاً طبق نقشههای تفصیلی و به قسمی که سنگها در پاطاق و نقاط معینه مجزا پیاده شود انجام پذیرد. در صورتی که حین اجرا، خطر سر خوردن قطعات سنگ روی قالب وجود داشته باشد، در این صورت این قطعات را باید به وسیله پشت بندهایی، ثابت نمود. درزهای بندکشی را در پاطاق در نقاط مشخص قالب باید پیش بینی نمود. در موقع بنایی طاق، درزهای توخالی را باید با قراردادن گوه چوبی ثابت نمود تا بتوان بعد از اتمام طاق گوههای چوبی را از درزها در آورد و با ملات کاملاً پر نمود. در صورتی که این عمل خوب انجام شود، گوهها به راحتی از درزها خارج خواهند شد.
بندکشی
تمام سطوح روکار بنا، اعم از قسمتهای مرئی یا قسمتهایی که در زیر خاکریز قرار میگیرد، باید بندکشی شود. بندکشی درزهای سنگ بایستی متناسب با رنگ سنگ باشد، در نماسازی کارهای بنایی عادی، بندکشی مخصوص انجام نمیشود. فقط درزها را با ملات پر نموده و صافکاری مینمایند.
عیار ملات بندکشی باید از نوع ملاتی باشد که در ساختمان بنایی سنگی به کار رفته ولی ماسه آن باید ریزتر از ملات بنایی باشد، بندکشی حتی الامکان باید سریع انجام شود. دست زدن به ملات بندکشی شده، به هنگامی که ملات در حال گرفتن است، مجاز نخواهد بود.
کارهای بنایی با بلوک سیمانی
تمامی سطوح زیرین که کارهای بنایی بر روی آن آغاز میشود باید کاملاً تمیز شده و قبل از شروع کار مرطوب شود. بلوکها باید قبل از نصب تمیز شده و کاملاً در آب خیسانده شود و در حین اجرای عملیات مرطوب نگهداشته شود. ملات مصرفی باید ملات ماسه سیمان بوده و کاملاً در سطح جامد بستر زیرین و همچنین روی جدارهای قائم بلوک پخش شود. ملات را نباید بیش از اندازه لازم جلوتر از محل کار گذاشتن بلوکها، پخش نمود تا قبل از قراردادن بلوکهای سیمانی، ملات سفت نشود. ملات سخت شده که از روی داربست، کف یا از محلهای دیگر برداشته شده باشد نباید مورد استفاده قرار گیرد.
بلوک نصب شده نباید پس از سخت شدن و یا حتی خودگیری اولیه ملات در جای خود حرکت داده شودی. جایگزینی نهایی بلوک باید در زمانی صورت گیرد که ملات هنوز کاملاً شل است. بلوک چینی نیمه تمام باید در حالتی قطع شود که ایجاد قفل و بست با بلوک چینی بعدی ممکن باشد. قبل از آن که بلوک چینی بعدی شروع شود باید تمامی ملات اضافی سست برداشته شود و بندهای سطحی باید کاملاً با آب خیس شوند.
کارهای بنایی با آجر
آجر مصرفی در بنا از نوع توپر و یا مجوف است. نوع توپر ممکن است فشاری و یا ماشینی باشد. نوع ملات مصرفی برای آجر فشاری باتارد و یا ماسه سیمان و برای آجر ماشینی منحصراً ماسه سیمان خواهد بود. در هر مورد، نوع آجر و ملات مصرفی باید در دفترچه مشخصات فنی خصوصی قید شود.
قبل از اجرای آجر چینی، در صورت لزوم آجرها باید به مدت ۶۰ دقیقه در آب خیسانده شده و بلافاصله به کار رود. ریختن آب روی آجر مجاز نخواهد بود. آجر چینی باید طبق اصول پیوند آجر و با توجه به درزها، بندها و قفل و بست به طور کله راسته انجام شود. در دو رگ متوالی، درزها نباید مقابل هم قرار گیرند. حالت خمیری ملات باید طوری باشد که آجر کاملاً روی ملایت بنشیندی. پخش ملات باید به کمک شمشه ملات صورت گیرد. پس از کارگذاردن آجر بر روی ملات، باید با چکش بنایی آجر را به حدی روی ملات کوبید تا فاصله درزها مطابق مشخصات درآید. درزهای عمودی آجرها قبل از چیدن رج بعدی باید با ملات پر شود.
در قسمتهای مختلف بنا، ارتفاع آجرکاری نباید بیش از یک متر از سایر قسمتها تجاوز نماید. در محل نبشها یک در میان باید قفل و بست کامل ایجاد و به شکل لاریز (نه هشت و گیر) اجرا نمود. در صورتی که بنای آجری در مجاورت بنای بتونی یا سنگی قرار گیرد، اتصال آنها به یکدیگر ضروری است. در هر متر ارتفاع، حداقل باید یک قفل و بست بین این دو نوع مصالح بنایی ایجاد شود.
نماهای بنایی با آجر فشاری بهتر است توپر بندکشی شود. نوع ملات و همچنین نوع بندکشی، اعم از توپر، توخالی یا برجسته، باید در دفترچه مشخصات فنی خصوصی قید شود.