قراردادهای فیدیک
امروزه در دنیا تحولات بزرگی در نحوه انجام پروژهها و طرحها در حال وقوع است. همچنین این موضوع اثبات شده که به کار بردن تمام روشهای انجام پروژه برای هر نوع پروژه مناسب نبوده و باید متناسب با ویژگیهای هر پروژه و عوامل تاثیرگذار دیگر از جمله شرایط محیطی، ضوابط انجام پروژه و اهداف کارفرما، مناسبترین روش انجام پروژه انتخاب شود. طبق برآوردهای انجام شده، با انتخاب روش مناسب برای انجام پروژه، میتوان هزینههای پروژه را به طور متوسط ۵ درصد و مدت اجرای آن را به میزان قابل توجهای (در بعضی موارد تا حدود ۳۳ درصد) کاهش داد. بنابراین انتخاب روش مناسب انجام پروژه و در چارچوب آن عقد قرارداد مناسب، به خصوص در پروژههای ملی و بزرگ نظیر سدسازی، یک تصمیم استراتژیک بوده و از اهمیت خاصی برخوردار است.
در دنیا تلاشهای زیادی برای نیل به هدف ذکر شده انجام یافته که در این میان میتوان به تهیه و ارایه مدل انتخاب روش مناسب انجام پروژه به روش AHP و تهیه قراردادهای تیپ توسط فیدیک اشاره نمود. با توجه به اهمیت بینالمللی اسناد تهیه شده توسط فیدیک و همچنین تقاضای روز افزون استفاده از این اسناد بخصوص در پروژههای بزرگ و ملی داخل کشور، شناخت دقیق و تناسب استفاده آنها در پروژههای مختلف (نظیر ساختمانی، زیر زمینی، صنعتی و …)، بخصوص در دو تیپ طرح و ساخت و کلی دگردان و تفاوت آنها امری بسیار ضروری و مهم است.
انواع تیپ قراردادهای فیدیک
فیدیک با توجه به روشهای مختلف انجام پروژه، چهار تیپ استاندارد قراردادی را به شرح زیر تهیه و پیشنهاد نموده است.
فرمهای کوتاه قراردادی Short form of contract
این مجموعه که بصورت یک کتاب سبز رنگ منتشر شده، بیشتر برای کارهای مهندسی ساده و تکراری و کوتاه مدت و با مبالغ کم توصیه شده است. البته با توجه به نوع کار و چگونگی آن، میتوان از این قرارداد برای کارهای با قیمت بالا هم استفاده نمود.
شرایط پیمان برای ساخت Conditions of Contract for Construction
این مجموعه که بصورت یک کتاب قرمز رنگ منتشر شده، برای کارهای ساخت و مهندسی که طراحی آن توسط کارفرما یا نماینده او و مهندس مشاور انجام میشود، توصیه شده است. تحت این قرارداد، پیمانکار مسئولیت ساخت کارهایی را که طراحی آنها توسط کارفرما انجام شده است، را بر عهده خواهد داشت. به عبارت دیگر این تیپ برای کارهایی که طراحی کامل انجام شده و اسناد و مدارک پیمان تهیه شده، مناسب است. به هرحال کارها ممکن است شامل بخشهایی نظیر مکانیکی، الکتریکی یا ساخت باشد که طراحی آنها باید توسط پیمانکار انجام پذیرد.
شرایط پیمان برای تدارک تجهیزات، طراحی و ساخت Conditions of Contract for Plant and Design-Build
این مجموعه که بصورت یک کتاب زرد رنگ منتشر شده، برای تهیه و تدارک کارهای مکانیکی و الکترونیکی و همچنین طراحی و اجرای کارهایی ساخت و مهندسی تهیه و توصیه شده است. پیمانکار تحت این قرارداد طراحی و تدارک را طبق خواستههای کارفرما انجام میدهد.
شرایط پیمان برای پروژههای کلی دگردان Conditions of Contract for EPC / Turnkey Projects
شرایط پیمان برای پروژههای کلی دگردان، که بصورت یک کتاب نقرهای رنگ منتشر شده، برای زمانی که یک شرکت مسئولیت کامل طراحی و اجرای یک پروژه مهندسی را بر عهده میگیرد توصیه شده است. تحت این نوع قرارداد، پیمانکار مسئولیت انجام کامل طراحی و ساخت و تدارک تجهیزات و تسهیلات را به نحوی که پروژه با گرداندن یک کلید قابل بهره برداری باشد، بر عهده دارد. این نوع قرارداد معمولاً به صورت مذاکرهای به پیمانکار واگذار میشود.
نگرش کلی فیدیک در قراردادهای تیپ سه عاملی، طرح وساخت و کلیدگردان
در مقدمه شرایط عمومی پیمان کلید گردان فیدیک روشهای مختلف انجام پروژه شرح و علل پیدایش و تفاوت آنها مطرح گشته است. مختصر این مقدمه بشرح زیر است.
قراردادهای سه عاملی به خاطر رعایت اصول مشارکت متعادل در ریسک پذیری بین کارفرما و پیمانکار، مورد توجه قرار گرفته است. اصول مشارکت در این نوع قرارداد برای دو طرف مفید است، برای کارفرما که قراردادی را با مبلغ کمتری امضا میکند و هزینههایش تنها زمانی افزایش مییابد که ریسکهای غیر متعارفی بروز نماید و برای پیمانکار که از برآورد و در نظر گرفتن هزینه این گونه ریسکها که چندان آسان هم نیست، احتراز میکند. اصول مشارکت در قراردادهای تیپ جدید اجرای کارهای ساختمانی و تجهیزات و طرح –اجرا همچنان ادامه یافته است.
طی سالهای اخیر، بازار کارهای اجرایی به طرف نوع قراردادهایی سوق پیدا کرده است که در آن نیاز به اطمینان از مبلغ نهایی، و غالباً زمان تکمیل بسیار مهم است. برای این گونه پروژههای کلید در دست، کارفرمایان حاضر به پرداخت مبالغ بیشتر، گه گاه بسیار بیشتر هستند. به شرط حصول اطمینان از این که، مبلغ نهایی از مبلغ توافق شده تجاوز ننماید، در این گونه پروژهها لازم است که پیمانکار مسئولیت ریسکهای گسترده و وسیعتری، نسبت به آنچه در قراردادهای تیپ سنتی فیدیک (کتابهای سرخ یا زرد) در نظر گرفته میشود را تقبل نماید. برای حصول اطمینان بیشتر از مبلغ نهایی، غالباً از پیمانکار خواسته میشود که حتی ریسکهایی مانند شرایط بد یا غیر منتظره زمین را تقبل نماید. ولی با این حال در مواردی به هیچ وجه نباید از روش کلید گردان استفاده نمود که این موارد به شرح زیر است.
- اگر زمان یا اطلاعات کافی برای بررسی و کنترل خواستههای کارفرما و یا برای انجام طراحی، مطالعه و ارزیابی ریسک، و برآورد در اختیار پیشنهاد دهندگان قرار نگیرد.
- اگر اجرای کار شامل مقادیر چشمگیری عملیات زیرزمینی یا کار در محلهای دیگری باشد که پیشنهاد دهندگان قادر به بازرسی آنها نباشند.
بررسی و نقد نگرش کلی قراردادهای تیپ فیدیک
با تعمق در مطالب فوق و تحقیقات و تجارب انجام شده در جهان،که پارهای از آنها در زیر ارایه شده، میتوان دیدگاههای کلان فیدیک را مورد نقد قرارداده و گاهاً آنها را رد نمود. از این رو نخست پارهایی از تجارب و تحقیقات انجام شده در جهان مطرح، سپس دیدگاههای کلان فیدیک مورد نقد قرار میگیرد.
تحقیق انجام شده توسط مؤسسه صنعت ساخت آمریکا (Construction Industry Institute)
طبق این تحقیقات مزایای استفاده روش طرح و ساخت نسبت به روش متعارف به شرح زیر است.
- قیمت واحد ۶٪ کمتر
- مدت زمان ساخت ۱۲٪ سریعتر
- مدت زمان انجام پروژه ۳۳٪ سریعتر
تحقیق انجام شده توسط دانشگاه ریدینگ انگلستان
طبق این تحقیقات مزایای استفاده روش طرح و ساخت نسبت به روش متعارف به شرح زیر است.
- قیمت واحد ۱۳٪ کمتر
- مدت زمان ساخت ۱۲٪ سریعتر
- مدت زمان انجام پروژه ۳۰٪ سریعتر
نتایج تحقیقات کشور آمریکا روی مبانی و یا پیش نیازهای لازم برای اجرای پروژه به روش طرح و ساخت
طبق این تحقیقات مهمترین مبانی و پیش نیازهای لازم برای اجرای پروژه به روش طرح و ساخت به شرح زیر هستند.
- قابلیت تعریف کامل پروژه
- امکان ایجاد تفاهم دو جانبه بین کارفرما و پیمانکار در مورد محدوده پروژه
- توانایی مدیریت طرح در کارفرما
- مهارت و توانایی کارفرما در تعریف دقیق پروژه
- قطعیت میزان و تامین بودجه
- قطعیت تاریخ تکمیل
نتایج منتشره توسط موسسه طرح و ساخت آمریکا در مورد درصد پروژههای مختلف اجرا شده به روش طرح و ساخت
با توجه به تحقیقات این موسسه درصد پروژههای مختلف اجرا شده به روش طرح و ساخت به شرح زیر است.
- پروژههای ساختمانی ۸۷٪
- پروژههای صنعتی ۶٪
- بزرگراهها و پروژههای بزرگ ۴٪
- بقیه پروژهها ۳٪
با توجه به نتایج فوق، میتوان در مورد دیدگاههای کلان فیدیک اظهار نمود.
- فیدیک قراردادهای کلی دگردان و طرح و ساخت را کاملاً مجزا و متفاوت دانسته و از روش کلی دگردان به عنوان قراردادهای جدید و از طرح و ساخت به عنوان روش سنتی نام برده است. ولی این موضوع در جاهای دیگر به این ترتیب نیست و اصولاً روش کلید گردان و طرح و ساخت از نظر مسئولیت پذیری کلان شبیه هم بوده و مسئولیت طراحی و اجرا در هر دو حالت به عهده پیمانکار و حدود مسئولیتها است.
- فیدیک، قطعیت دادن به مبلغ پروژه و زمان را تنها در روش کلی دگردان امکان پذیر میداند و علت اصلی استفاده و رویکرد دنیا به این روش را همین موضوع میداند. به عبارت دیگر توصیه فیدیک برای قطعیت دادن به مبلغ و مدت پروژه تنها استفاده از کلید گردان بوده و روشهای دیگر سنتی بوده و در آنها این امر امکان پذیر نیست. حال آنکه طبق تحقیقات فوق در طرح و ساخت هم همین موضوع حاکم است. در تحقیقات فوق از کلی دگردان به صورت مجزا اسم برده نشده و علت اصلی انتخاب طرح و ساخت کاهش زمان و قطعیت دادن به هزینهها و مدت است.
- فیدیک مدعی است که در روش کلی دگردان و تا حدودی در روش طرح و ساخت که قسمت عمده مسئولیت با پیمانکار است. هزینه تمام شده پروژه افزایش مییابد ولی این موضوع نیز در تحقیقات فوق بر عکس بوده و علت اصلی این موضوع که در این روشها قیمت تمام شده پروژه است. نه تنها افزایش نیافته بلکه کاهش مییابد.
- فیدیک گر چه روش طرح و ساخت و کلید گردان را کاملاً متفاوت دانسته و برای آنها شرایط عمومی پیمان مجزا تدوین نموده است ولی برای آنها تعریف شفافی ارایه ننموده و مرز مشخصی بین آنها قائل نشده است. این موضوع حتی در مادههای شرایط عمومی پیمان دو تیپ نیز روشن است.
فیدیک توصیه میکند که اگر زمان یا اطلاعات کافی برای بررسی و کنترل خواستههای کارفرما یا برای انجام طراحی، مطالعه و ارزیابی ریسک، و برآورد کار توسط پیشنهاد دهندگان وجود نداشته یا کار شامل مقادیر چشمگیری عملیات زیرزمینی یا کار در محلهای دیگری است که پیشنهاد دهندگان قادر به بازرسی آنها نیستند، از روش کلید گردان استفاده نشده و از روش سه عاملی و یا طرح و ساخت استفاده شود.
به عبارت دیگر در پروژههای ناشناخته و پیچیده، از کلید گردان استفاده نکرده و از طرح و ساخت استفاده شود. این موضوع طبق تحقیقات فوق در روش طرح و ساخت به هیچ وجه توصیه نشده است. به هر حال استفاده از روش طرح و ساخت در پروژههای ناشناخته به هیچ وجه توصیه نمیشود چون در این صورت رسیدن به اهداف اصلی استفاده از روش طرح و ساخت میسر نخواهد بود.
ابهامات موجود در شرایط عمومی پیمان فیدیک
در این اسناد، بعضی از واژههای به کار برده شده خیلی گویا نبوده و در تعاریف نیز برای آنها تعریف مستقلی ارایه نشده است. ولی با این حال باز منظور و مقصود اصلی تدوین کننده مشخص نبوده و هر شخصی اصرار در اثبات درستی برداشت خود از متن را داشته و متن خود گویا نیست.
امکان استفاده از شرایط عمومی طرح و ساخت و کلید گردان فیدیک در ایران
از آنجایی که اسناد فیدیک توسط جامعه مهندسان مشاور خصوصی بین المللی و با دید استفاده در قراردادهای خصوصی تهیه شده، قطعاً نمیتواند بدون تغییر، در قراردادهای دولتی و الحاقی کشورهای مختلف مورد استفاده قرار گیرد و این اصل در رابطه با کشور ما نیز مصداق دارد. بیشتر پروژههای بزرگ و ملی در کشور ما دولتی بوده و باید در چارچوب ضوابط و مقررات جاری کشور تهیه و طراحی و اجرا شوند. در بسیاری موارد مفاد شرایط عمومی پیمان فیدیک مغایر با ضوابط و قوانین کشور است که در زیر تعدادی از مهمترین آنها ارایه شده است. لذا کاربرد و امکان استفاده از شرایط عمومی پیمان فیدیک بدون اصلاح مغایرتها امکان نداشته و غیر قانونی است. همچنین در برخی موارد اگر چه با ضوابط و قوانین مغایرت نداشته ولی با رویههای جاری در انجام پروژهها (مثلاً نحوه تحویل موقت و قطعی، فسخ قرارداد و… )که به صورت یک رویه پذیرفته شده در آمده، مغایرت دارد. از این رو باید گفت استفاده از شرایط عمومی پیمان طرح و ساخت و کلید گردان و سه عاملی فیدیک در ایران، بدون انجام اصلاحات به هیچ وجه امکان پذیر نبوده و استفاده بدون اصلاح آن حتی میتواند باعث بطلان قرارداد شود.