گچ
گچ ساختمانى از پختن و آسياب کردن سنگ گچ به دست مىآيد. سنگ گچ کانى کلسيم دارى (کلسيم سولفات آب دار) است که در طبيعت، به وفور و تقريباً در تمام نقاط ايران يافت مىشود. سنگ گچ از سنگهاى رسوبى با درجهى سختى ٢ است که به دليل ميل ترکيبى شديد به طور خالص يافت نمىشود و بيشتر به صورت مخلوط با آهک و خاک رس يا ترکيب با کربن يا اکسيدهاى آهن يافت مىشود. سنگ گچهاى خالص سفيد رنگاند.
فرآورى گچ
فرآورى يا پخت گچ، تبخير همهى آب شيميايى يا بخشى از آب شيميايى کلسيم سولفات آبدار است. سنگ گچ در گرماى کم پخته مىشود و جنس آن به گرماى پختنش بستگى دارد. فعل و انفعالات پخت گچ در کوره به شرح زير است.
آب شيميايى سنگ گچ از ۱۰۷ درجه سانتیگراد به بالا کم کم تبخير مىشود و در گرماى ۱۸۰ درجه به کلسيم سولفات با ۰/۵ مولکول آب تبديل مىشود. گرد گچ معمولى به سرعت با آب ترکيب مىشود و تاب آن از تاب سنگ گچ کمتر است.
اگر گرماى آن به ۳۰۰ درجه سانتیگراد گچ خشک يا تشنه يعنى کلسيم سولفات بدون آب شيميايى به دست میآید. گرد اين گچ به اندازهاى ميل ترکيب با آب دارد که بخار هوا را مىگيرد و به سنگ گچ تبديل مىشود.
سنگ گچ در دماى ۳۲۰ – ۳۰۰ درجه سانتیگراد مىسوزد و ميل به ترکيب با آب را از دست مىدهد. براى آن که پودرش با آب ترکيب شود زاج سفيد يا سولفات روى يا سديم سولفات به ميزان نيم تا دو درصد وزنش به آن مىزنند يا گرد گچ، گرد آهک يا گرد سيمان به ميزان سه تا پنج درصد وزنش به آن اضافه مىکنند.
انواع کورههاى گچ پزى
کورههاى چاهى يا تنورهاى
اين نوع کورهها قديمىترين نوع کورههاى گچ پزى محسوب مىشوند. سنگ گچ را در آن مىچينند و تون کوره را آتش مىکنند تا گچ بپزد. به دليل اين که حرارت کوره قابل کنترل نيست، همه نوع گچ ساختمانى از معمولى تا تشنه (انيدريت)، سوخته و سنگ گچ تجزيه شده در آن يافت مىشود.
کورههاى تاوهاى
سنگ گچ را در سنگ شکن به کلوخههاى کوچک تبديل و سپس آسياب مىکنند تا پودر شود. اين گرد را در تاوههاى بزرگ گرما مىدهند (مانند بو دادن تخمه و آجيل) و گرد سنگ گچ را به طور پيوسته هم مىزنند تا به صورت يکنواخت بپزد.
کورهى دوار (گردندهى خفته)
کار اين کورهها پيوسته است. سنگ گچ کلوخه شده را درون استوانهاى خفته از جنس فولاد، که نسبت به محور افق چهار درصد شيب دارد، مىريزند تا حرارت ببيند. سپس از طرف ديگر سنگ گچ پخته شده بيرون مىآيد. سنگ گچ پخته شده را، براى رسيدن به نرمى مورد نظر، آسياب مىکنند و سپس مورد استفاده قرار مىدهند. با توجه به گرماى کمى که براى پخته شدن سنگ گچ لازم است گاهى آن را روى کورههاى آجر پزى نيز مى پزند.
زمان گرفتن ملات گچ
زمان گرفتن گچ کارخانهاى معمولى در ايران ٩ تا ١٠ دقيقه است، اما با افزودن جسمهاى کانى، گياهى و دامى به گرد گچ، مىتوان زمان گرفتن آن را کنترل نمود و آن را تندگير يا کندگير کرد.
گچ مرمرى يا مرمر مصنوعى
اين نوع گچ براى استفاده در جاهاى نمناک مانند آبريزگاه، نماى بيرونى بناها مصرف مىشود. براى تهيهى گچ مرمرى سنگ گچ را در گرماى ۳۰۰درجه سانتیگراد مىپزند و آسياب مىکنند. اين گرد را در محلول زاج ٥ خمير مىکنند. پس از گرفتن و سخت شدن مجدداً آن را در گرماى ۵۰۰ درجه میپزند سپس آسياب مىکنند، آن گاه به مصرف مىرسانند. رنگ گچ مرمرى سفيد است. ملات اين گچ پس ازگرفتن سختتر مىشود و داراى تابى بيشتر از ملات گچ ساختمانى معمولى است. براى اندود کارى فضاهاى مرطوب علاوه بر گچ مرمرى مىتوان از ملات گچ و آهک هم استفاده نمود.
ويژگىهاى گچ
رنگ گچ ساختمانى سفيد است و سطح پوشيده شدهى با آن را مىتوان با رنگ لعابى يا پلاستيکى يا روغنى رنگ کرد. در دورهى صفويه به ملات گچ رنگ اضافه مىکردند و اندود رنگى پساز خش کشدن رنگش باقى مىماند.
گچ گرما و صدا را پخش نمىکند و در برابر آتش سوزى مقاوم است. ملات گچ يخ نمىزند و مىتوان تا سرماى زير ده درجه سانتى گراد در کار بنايى از آن استفاده کرد.
با اضافه کردن افزودنىها مانند نمک طعام، گرد آهک و سريش مىتوان زمانِ گيرايش گچ راسريعتر نمود يا آن را به تأخير انداخت.
ملات گچ ساختمانى هنگام گرفتن يک درصد حجمش زياد مىشود و همه سوراخهاى ريزپوسته رو مالى پر مىشود. از اين رو مىتوان سطحهاى بزرگ را بدون اين که ترک بخورد اندود کرد.
سطح بيرونى گچ چون پوک نيست و سوراخ ندارد قارچ نمىزند و حشره در آن لانه نمىکند. گچ در برابر نفوذ رطوبت ضعيف است و اگر اين پوسته آب بمکد و آب به آستر برسد گچ طبله مىکند و بايد آن را کند و دوباره تجديد نمود.
ملات گچ با فلزات سولفات درست مىکند. از اين رو در پوششهاى طاق ضربى براى پيش گيرى بايد تير آهن را به خوبى با ضد زنگ رنگ کرد.
مصارف گچ
مصارف گچ زياد است و از گچ ريزى براى پياده کردن نقشه ساختمان تا ساختن انواع ملاتهاى گچى و سفيدکارى، سنگ کارى، مجسمه سازى، گچ برى، اجراى ابزارهاى گچى و صنعت سيمان سازى استفاده میکنند.
ملات گچ و خاک را در اندود آستر روى ديوار و زير سقف و ساختن طاق ضربى و ملات گچ خالص را در سفيد کارى و گچ برى مصرف مىکنند.
ساختن ملات گچ
براى ساختن ملاتهاى گچ، گچ و خاک، گچ و ماسه و يا هر نوع ملات گچی ديگر، مانند ملات آجر کارى شومينه (ترکيب گچ، خاک نسوز، سيمان و آب)، بايد گرد آنها را در آب پاشيد تا روى همهى دانههاى آن آب اندود شود، سپس آن را بايد خوب هم زد تا مورد استفاده قرار گيرد. ملات گچ زودگير است و به همين دليل سطحهاى بزرگ را نمىتوان به صورت صاف و بدون موج سفيدکارى کرد.
يکى از راه حلها براى پيشگيرى از ايجاد موج روى سطوح وسيع، که از گذشته به جاى مانده، قابسازى و گچبرى است. گچبرىهاى به جاى مانده از زمان اشکانيان، ساسانيان و دوران اسلام نمونههايى از اين نوع است.
ملاتهاى گچ
گچ را مىتوان به صورت اندود روى ديوار يا ملات در طاقهاى خشتى يا آجرى به کار گرفت. انواع ملاتها و اندودهاى گچى به شرح زير است.
ملات گچ و خاک
گچ و خاک يکى از پرمصرف ترين ملاتهاى زودگير در ساختمان سازى است که در آن از خاک رس سرند شده و پودر گچ به نسبت يک به يک (يعنى ٥٠ ٪ خاک رس با ٥٠٪ گچ) استفاده مىشود. البته، با توجه به زودگير يا ديرگير بودن گچ، ميزان خاک کمتر يا بيشتر از ٪٥٠ مىشود. هر چه ملات گچ و خاک زودگيرتر يا به اصطلاح تيزتر باشد خاک مورد استفاده در اين ملات کمتر مىشود. خاک موجود در ملات آن را شکل پذير (پلاستيک)، ديرگير و از نظر اقتصادى ارزان مىنمايد. استفاده از ملات گچ و خاک در محلهاى خيلى مرطوب مجاز نيست، زيرا به سرعت رطوبت هوا را مىگيرد و طبله مىکند.
به علت زودگير بودن ملات گچ و خاک بايد آن را به ميزان کم ساخت و به مصرف رساند.
ملات گچ
در صورت نياز به سفيدکارى اتاقها، سالنها يا فضاهاى ديگر، يا چنان چه نياز به ملاتى زودگيرتر از گچ و خاک باشد، از ملات گچ استفاده مىشود. در سنگ کارىها سنگ پلاک به صورت موقت توسط ملات گچ نگهدارى مىشود تا بتوان پشت پلاکها را دوغاب ماسه سيمان ريخت. در مناطق گرم و خشک از ملات گچ براى اجراى کاشىهاى معرق استفاده مىشود.
ملات گچ مرمرى
براى اندودکارى در جاهاى مرطوب و مکانهايى که در معرض آبرطوبت و شست وشو قرار دارند از ملات گچ مرمرى استفاده مىشود. ملات گچ مرمرى، پس از گرفتن، سختتر و مقاومتر از ملات گچ ساختمانى است. طرز ساخت آن شبيه ملات گچ و خاک است.
ملات گچ و ماسه
اين ملات را از اختلاط گچ و ماسه، در جاهايى که ماسه بادى زياد است، درست مى کنند. قطر درشتترين دانه ماسه نبايد از دو ميلى متر بيش تر باشد.
گچ کشته
به علت زودگير بودن گچ نمىتوان سطوح وسيع را به صورت يک دست و يک نواخت با آن اندود کرد. بنابراين به منظور صيقلى کردن سطوح اندود شده، روى آن را گچ کشته مىکشند. ضخامت گچ کشته نبايد از يک ميلى متر بيشتر باشد. براى ساختن گچ کشته گرد الک کرده، آن راوارد آب مىکنند و با دست هم مىزنند و مالش مىدهند تا به هنگام سفت شدن مانع از ايجاد کريستال شوند. در سالهاى گذشته رنگ کردن ديوارها مرسوم نبود و با اضافهکردن سريش به ملات گچ آن رابه گونهاى تهيه مىکردند که هنگام تکيهدادن به ديوار لباسها سفيد نشوند.
گچ پلیمری
گونهای از گچ ساختمانی است که با توجه به استفاده از افزودنیهای پلیمری و آهک هیدراته و ماده معدنی پرلیت در ترکیبات آن دارای مزایای قابل توجهی مانند قابلیت استفاده در ماشینهای گچ پاش، زمان گیرش بیشتر، وزن سبکتر و خصوصیات عایق بهتر نسبت به گچهای معمولی است. از جمله مزايای مهم گچ پليمری پاششی، بالا بردن سرعت اجرای گچ كاری به حدود ٢٥٠ الي ٤٠٠ متر مربع در روز است.
- چسبندگی بسیار زیاد
- دیر گیر بودن و ایجاد پرت حداقل
- مقاومت بالا در برابر ضربه و فشار
- مقاومت بسیار بالا در برابر رطوبت و قابل شستوشو بودن
- چگالی کمتر و حجم بیشتر
- مقاومت در برابر حرارت و حریق
- قابلیت اجرا بصورت پاششی
- عدم ترک خوردگی
- اجرای تک مرحلهای بدون نیاز به گچ و خاک
