نشریه شماره ۶۶۴

بخش عمده‌اي از شبکه‌هاي آبیاري و زهکشی در سطح کشور داراي عمر بهره‌برداري بیش از سه دهه بوده و نیازمنـد مطالعـات بهسازي براي آسیب شناسی ساختار فیزیکی و مدیریتی و تدوین راهکارهاي مناسب براي ارتقاي ساختار این شبکه‌ها به منظـور رفـع آسیب‌ها و بهره‌وري بیشتر از آب میباشند. به طور عمده محدودیت‌هاي مبتلا به شبکه‌هاي با عمر بهـره‌بـرداري طـولانی‌، ناشـی از کاهش منابع آب در دسترس، افزایش سطح تحت پوشش، تغییر در الگوي زراعی، خرد شدن مالکیت اراضی، عدم تجهیز شبکه‌ها به وسایل اندازه‌گیري براي کنترل جریان و تحویل حجمی آب، عدم موفقیت در جلـب مشـارکت آب بـران بـراي مـدیریت و نگهـداري شبکه و عدم موفقیت در تامین مالی نیازهاي بهره‌برداري و نگهداري شبکه است. نشریه شماره ۶۶۴ شرح خدمات مهندسی براي انجام مطالعات بهسازي شـبکه‌هـاي آبیـاري و زهکشـی در حـال بهـره‌بـرداري است که با استفاده از تجارب حاصل از مطالعات بهسازي در تعدادي از شبکه‌هاي آبیاري و زهکشی کشـور و بـا بـه کـارگیري مراجع معتبر داخلی و بین‌المللی تدوین شده است.

در استفاده از نشریه شماره ۶۶۴ توجه به نکات زیر ضروري است:

شرح خدمات مطالعات بهسازي براي شبکه آبیاري و زهکشی مـورد نظـر مـی‌توانـد تمـام یـا بخشـی از مـوارد مشروحه در این نشریه را در برگیرد که در قرارداد خدمات مهندسی مربوطه لحاظ خواهد شد.
با توجه به اینکه حق‌الزحمه انجام مطالعات بهسازي شبکه‌هاي آبیاري و زهکشی کشور بر اسـاس نفـر – مـاه و طبق ضوابط حق‌الزحمه کارشناسی بخشنامه سازمان مدیریت و برنامه ریزي کشور انجام می‌شود، لذا خـدمات تکمیلی میدانی و مطالعات مورد نیاز (برحسب مورد) از جمله به هنگام‌سـازي مطالعـات خـاك شناسـی زراعـی، کاربري اراضی، تهیه کاداستر نمونه مالکیت اراضی در سطح محدود‌، مطالعات زهکشـی زیرزمینـی، مطالعـات آب زیرزمینی و تغذیه مصنوعی، مطالعات منابع آب و محیط زیست جـزو تعهـدات مهنـدس مشـاور مطالعـات بهسازي خواهد بود.

اهداف نشریه شماره ۶۶۴

هدف از تدوین شرح خدمات مطالعات بهسازي شبکه‌هاي آبیاري و زهکشی ایجاد یکنواختی، هماهنگی و وحدت رویه در انجام مطالعات با مدنظر قراردادن پوشش کامل نیازهاي مطالعاتی و حفظ جامعیت مطالعـات در زمینـه‌هـاي مختلـف مرتبط با بهسازي شبکه‌هاي آبیاري و زهکشی در دست بهره‌برداري در سطح کشور است. شرح خدمات مطالعات بهسازي به گونه‌اي که در اهداف مورد نظر پیش بینی شده است، دامنـه وسـیعی از مطالعـات را در بر می‌گیرد که خود موضوعات عدیده با تنوع فعالیت‌ها را شامل مـی‌شـود کـه در مرحلـه نخسـت سـاختار فیزیکـی و ساختار مدیریتی شبکه موضوعات محوري این خدمات را تشکیل می‌دهد.

دامنه کاربرد نشریه شماره ۶۶۴

شرح خدمات مهندسی مطالعات بهسازي براي شبکه‌هاي آبیـاري و زهکشـی در حـال بهـره‌بـرداري کشـور کـه داراي قدمت بهره‌برداري است و به لحاظ تغییر در وضعیت منابع آب و خاك و کـاربري اراضـی‌، تغییـر در شـرایط آبیـاري و زهکشی، نارسایی مدیریت آبیاري، بروز محدودیت و مشکلات تجهیزات اندازه‌گیري توزیع و تحویـل آب‌، بـروز آسـیب یـا تخریب در کانال‌ها، زهکش‌ها، سازه‌ها و تجهیزات هیدرومکانیکی و سایر اجزاي فنی، نارسایی ساختار مدیریت بهره‌برداري و نگهداري و سایر موارد فنی، اجتماعی و اقتصادي تاثیرگذار، نیاز به بازنگري و به هنگام‌سازي دارند، تدوین شده است. مفاد این شرح خدمات که برحسب مورد به صورت کامل یا بخشی در قرارداد فی مابین کارفرما و مشـاور لحـاظ خواهـد شد، عموماً رئوس موارد مطرح در هر موضوع مطالعات بهسازي را در بر می‌گیرد. لذا جزییات انجام هر مورد مطالعات باید براساس مفاد فهرست خدمات مطالعات بهسازي (سیاهه کنترلی مطالعات) که به عنوان پیوست شرح خدمات ارائه شـده صورت گیرد.

مطالعات منابع آب در دسترس

هدف این مطالعات تعیین مشخصه‌هاي کمی و کیفی منابع آب در دسترس (آب‌هاي سطحی و زیرزمینی)، زهآب‌هـا و پساب‌ها، شـناخت محـدودیت‌هـا و امکانـات منـابع آب شـبکه، نحـوه مـدیریت تلفیقـی آب‌هـا‌ي سـطحی و زیرزمینـی، آسیب شناسی وضع موجود و ارائه برنامه مدیریت منابع آب در شرایط فعلی و آینده بهره‌برداري شبکه است. رئوس ایـن مطالعات شامل موارد زیر است

بررسی داده‌ها، اطلاعات و گزارش‌ها و نقشه‌هاي موجود در رابطه با منـابع آب سـطحی و زیرزمینـی شـبکه در طرح اولیه و در دوره بهره‌برداري شبکه
بازدید میدانی کارشناسی از منابع آب پروژه شامل رودخانه‌ها، سدهاي مخزنـی، زه‌آبهـا و آب‌هـا‌ي برگشـتی، پساب فاضلاب‌ها، منابع آب زیرزمینی (چاه‌ها، چشمه‌ها و قنوات) تجزیـه و تحلیـل بـده و حجـم منـابع آب در دسترس پروژه در طرح اولیه و در شرایط حاضر و تغییرات آن در طول دوره بهـره‌بـرداري بـه لحـاظ حجمـی و زمانی و مکانی
بررسی و تحلیل کیفیت منابع آب‌هاي سطحی، منابع آب‌هاي زیرزمینی (چاه‌ها، چشمه‌ها و قنـوات) زهآبهـا و آب‌هاي برگشتی پساب فاضلاب‌هاي شهري و روسـتایی ، تغییـرات حاصـله در دوره بهـره‌بـرداري و مقایسـه بـا شرایط اولیه طرح

مطالعات زهکشی سطحی

هدف بررسی خصوصیات زهکشی سطحی در پیرامون و داخل محدوده شبکه و آسـیب‌شناسـی وضـع موجـود و ارائـه راهکارهاي بهسازي سامانه زهکشی سطحی شبکه است و رئوس آن شامل موارد زیر است.

بررسی داده‌ها، اطلاعات و گزارش‌ها و نقشه‌هاي موجود در رابطه با زهکشی سطحی، هیدرولوژي، کشـاورزي و خاكشناسی زراعی
بررسی مشخصه‌هاي فیزیکی و هیدرولوژیکی حوضه‌هاي آبریز رودخانه‌ها و مسیل‌هاي ورودي به محدوده پروژه
بررسی اراضی سیل‌گیر و غرقابی در محدوده شبکه، عوامل موثر در سیل‌گیري و غرقابی اراضی و خسارت‌هـاي سالانه یا تناوبی ناشی از وقوع سیل
برآورد بده سیلاب مسیل‌ها و رودخانه‌هاي ورودي به شبکه و متقاطع با کانال‌ها در دوره‌هـاي تنـاوب ۵ تـا ۵۰ ساله با روش‌هاي مناسب با شرایط فیزیوگرافی حوضه‌هاي آبریز محدوده مورد مطالعه و مقایسه آنها بـا بـرآورد بده سیلاب طرح اولیه به ویژه در محل سازه‌هاي تقاطعی شبکه

مطالعات آبیاري

هدف بررسی روش‌هاي آبیاري در وضع موجود و مقایسه آن با طرح اولیه، آسـیب شناسـی وضـعیت آبیـاري مـزارع در شرایط فعلی و ارائه راهکارهاي بهبود روش و راندمان آبیاري میباشد. رئوس این مطالعات شامل موارد زیر است:

بررسی گزارش‌ها و مدارك مطالعات مرحلـه اول و دوم شـبکه و تجزیـه و تحلیـل روش‌هـاي آبیـاري و تقـویم آبیاري محصولات، راندمان آبیاري، نحوه توزیع و گردش آب در مزارع در طرح اولیه
بررسی روش‌هاي متداول آبیاري، تقویم آبیاري، تعداد دفعات و حجم آب مصرفی در هر نوبت براي محصـولات مختلف الگوي زراعی شبکه در وضع موجود و مقایسه آن با طرح اولیه
بررسی سامانه‌هاي نوبت بندي آبیاري و مدیریت آبیاري در فصول کم آبی در وضعیت موجود بهره‌برداري شبکه
بررسی عملکرد روش‌هاي آبیاري فعلی، مقایسه با پیش بینی طرح اولیه و توجیه تغییرات حاصله
بررسی ارائه روش‌ها و راهکارهاي بهبود راندمان آبیاري با استفاده از دانش بومی و فنآوري‌هاي روز سـازگار بـا ساختار اجتماعی و اقتصادي شبکه مورد مطالعه

مطالعات بهسازي ساختار تشکل‌هاي آبیاري

هدف بررسی ساختار تشکل‌هاي موجود، نقش آنها در مدیریت آبیاري، آسیب شناسی وضع موجـود، تحلیـل تنگنا‌هـا و محدودیت‌ها و ارائه راهکارهاي ارتقاي ساختار حقوقی تشکل‌ها براي واگذاري مدیریت شـبکه، ارائـه مـدل رونـد واگـذاري مدیریت شبکه به تشکل‌ها و نحوه پیاده سازي آن است. رئوس این مطالعات شامل موارد زیر است.

بررسی ساختار تشکل‌هاي سنتی و حقوقی موجود که اعضاي آنهـا از شـبکه آب دریافـت مـی‌نماینـد از جملـه تعداد و روابط اعضا، وضعیت ساختار حقوقی، مساحت تحت پوشش آبیاري هر تشکل، وظایف و مسئولیت‌هـاي فعلی در رابطه با توزیع آب و نگهداري شبکه
طراحی و سازماندهی تشکل‌هاي حقوقی آب‌بران در سطح شبکه با توجه به سـاختار سـنتی مـدیریت آبیـاري، تنگناها و امکانات اجتماعی و اقتصادي و سازگار با ساختار فیزیکی شبکه
مسایل و مشکلات تشکل‌ها در رابطه با جایگاه حقوقی، اداري و مالی و ارتباط آن با نهاد دولتی (یا نیمه دولتی) مدیریت شبکه به لحاظ چگونگی تحویل و توزیع آب و جمع آوري و پرداخت آب‌ بها، میزان مشـارکت یـا دخالـت آنها در امر بهره‌برداري و نگهداري شبکه

مشخصات فنی خصوصی و شرایط خصوصی

مشخصات فنی خصوصی عملیات اجرایی بهسازي باید در برگیرنده موارد زیر باشد.

شرح موقعیت کلی، شرایط اقلیمی و هیدرولیکی محدوده پروژه، امکانات و محدودیت‌هاي مربوطـه، جـاده‌هـاي ارتباطی و دسترسی، موقعیت معادن و کارخانجات تامین مصالح
فهرست حداقل ماشین آلات و پرسنل فنی اجرایی مورد نیاز در مقاطع زمانی اجراي پروژه
مشخصات مورد نیاز تجهیز کارگاه، نحوه اندازه‌گیري و پرداخت ردیف‌هاي اجرایی به ویژه ردیف‌هاي ستاره‌دار و خاص پیش بینی شده براي عملیات بهسازي
تهیه شرایط خصوصی پیمان در رابطه با رعایت حریم کانال‌ها، زهکش‌ها، انهار سنتی، لوله‌هاي نفت، گاز، آب و فاضلاب و تعهدات مالی و حقوقی پیمانکار در رابطه با آنها در دوره اجرا.
سایر موارد مشخصات فنی خصوصی و شرایط خصوصی پیمان برحسب مورد عملیات بهسازي مورد نظر پروژه

فهرست مطالب نشریه شماره ۶۶۴

هدف فصل ۱جمع‌ آوري مدارك، گزارش‌ها، نشریات و مقاله‌هایی است که از زمان پیدایش طـرح تـاکنون در رابطـه بـا شـبکه آبیاري و زهکشی مورد مطالعه، توسط کارفرما، سازمان بهره‌بردار، مهندسین مشاور و محققین تـدوین و تنظـیم شـده و در دسترس است.

هدف مطالعات فصل ۲ تهیه نقشه‌هاي اجرایی و اسناد مناقصه عملیات اجرایی بهسازي شبکه بر مبنـاي راهکارهـا و طرح‌هاي مقدماتی مصوب در قالب اولویت‌هاي اجرایی و زمانی پیش‌بینی شـده در بخـش اول مطالعـات بهسـازي بـوده است.