نشریه شماره ۶۵۹
با توجه به اهمیت و جایگاه ویژه مدیریت ریسك در مدیریت پروژه، نبود منابع فارسی پیرامون این موضوع و وظیفه و مسئولیت معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی ریاست جمهوری، در ایجاد بسترهای مناسب برای اجرای صحیح و اصولی پروژههای كشور، تدوین نشریه شماره ۶۵۹ (مدیریت ریسك در پروژهها) در دستور كار این معاونت قرارگرفت و طی قراردادی با معاونت پژوهشی دانشگاه شهید بهشتی موضوع به این دانشگاه واگذار گردید.
در نشریه شماره ۶۵۹ صرفاً چارچوب مدیریت ریسك در پروژهها ارایه شده و از طرح مباحث غیر مربوط به موضوع پروژهها حتی الامكان خودداری گردیده است. از آنجا كه در این كتاب ریسك از دو دیدگاه منفی و مثبت (فرصت و تهدید) مورد بحث قرار گرفته است، از ایـن رو، از بكارگیری واژه خطر یا خطر پذیری بعنوان معادل ریسك اجتناب شده است . فصل حاضـر بـه مبـانی و اصـول مدیریت ریسك در پروژهها میپردازد و شامل مفاهیم عدم قطعیت به صورت عام و بهصورت خاص در پروژهها، ریسك و تعاریف مربوط به آن در گذر زمان، مدیریت ریسك و تاریخچه آن و انواع روشهای مـدیریت ریـسك بـا تكیـه بـر ادبیات مدیریت پروژه، است.
مدیریت ریسک
مدیریت ریسك شاخه جدیدی از علم مدیریت است كه با وجود جوان بودن آن، به سرعت در حال گسترش و رشد بـوده و در انواع گرایشها مورد استقبال متخصصین و مدیران قرار گرفته است. امروزه ریسك و گرایشهای مربـوط بـه آن در گستره وسیعی از امور مانند سرمایه گذاری، تجارت، بیمه، ایمنی، بهداشت و درمان، پروژههای صنعتی و عمرانی و حتـی مسایل سیاسی و اجتماعی و نظامی جایگاه خود را پیدا كرده است. در این راسـتا، مـدیریت ریـسك جایگـاه ویژهای در مباحث مدیریت پروژه داشته و ریشههای مشتركی با این مباحث دارد. ویژگیهایی چون منحصر به فرد بودن پروژه و عدم قطعیت در فرضیات، اهداف و الزامات پروژه و در نتیجه عوامل محیطی حاكم بر پروژه، ریشههای عدم قطعیت و منـشاً بروز ریسك در پروژههاست. گستره عدم قطعیت در پروژهها بسیار وسیع است و مواردی چون عدم قطعیـت در مبـانی و برآوردهای اولیه پروژه، عدم قطعیت در طراحی و تداركات پروژه و عدم قطعیت در اهداف پروژه را در برمیگیرد. شرایط پیش گفته پروژهها را ریسكزا میكند و مدیریت ریسك را در پروژهها غیر قابل اجتناب مینماید.
مدیریت ریسك تلاشی برای اداره كردن ساختارمند تغییرات در پروژه و مدیریت آنها در محیط در حـال دگرگـونی است. هدف مدیریت ریسك این است كه خود به عنوان عامل تغییر عمل نموده، موقعیت مبهم فعلی را اداره كرده و روشی كنترل شده و مدیریت پذیر را برای این مسأله در اختیار تیم مدیریت بگذارد. مدیریت ریـسك در بخـشهـای متنوع و مختلفی كاربرد دارد. از امور مالی و اعتباری تا سایر فعالیتهای تجاری ردپایی از مدیریت ریسك به چـشم میخورد. در پروژهها، این مدیریت باید از سوی تمامی نهادهای حاضر (كارفرما، مشاور و پیمانكار) اعمال شود. در حقیقت، مدیریت ریسك در سازمانها شبیه به رانندگی با یك ماشین است كه نیازمند ابزارهـایی هـستند كه نگاه رو به جلو داشته و آینده مبهم و غبارآلود را بررسی و جستجو نموده تا بتوانند موانـع محتمـل (تهدیـدها) و میانبرها (فرصتها) را شناسایی كنند و به راننده امكان تصحیح مـسیر (برنامـه) را در زمـان مقتـضی بدهنـد تـا از بحرانها جلوگیری كرده و در عین حال، حركت به سمت مقصد مطلوب را تسهیل نمایند.
عدم قطعیت در پروژهها
گستره عدم قطعیت در پروژهها قابل ملاحظه است و بسیاری از فعالیتهای مدیریت پـروژه از همـان مراحـل اولیـه دوره عمر پروژه، به تبیین و تصمیمگیری در مورد مجموعه اقدامات ممكن در برابر عدم قطعیتهای پروژه میپردازد. بخشی از موارد عدم قطعیت در پروژهها، به امكان تغییر در معیارهای عملكرد پروژه مانند هزینه، زمان یا كیفیـت مربوط میشود. همچنین میتوان، عدم قطعیت را به مسایلی مانند ابهام در شناخت رفتار عوامل و نهادهای حاضر در پروژه، نبود اطلاعات، نبود ساختار مشخص برای در نظر گرفتن مسایل مربوط به پروژه، فرضـیههـای منظـور شـده، منـابع شناخته شده و ناشناخته انحراف در پروژه و بسیاری موارد دیگر ارتباط داد.
عدم قطعیت در اهداف پروژه و اولویتهای آنها
هرگاه در تعریف پروژه در مورد اهداف و اولویت دهی بین آنها عدم قطعیت وجود داشته و موازنه قابل قبولی وجـود نداشته باشد، مشكلات عمدهای به وجود میآیـد. مـسأله اصـلی ایـن اسـت كـه تمـام نهـادهـای حاضـر در پـروژه، مسئولیتهای خود (كه منجر به برآورده شدن اهداف پروژه میشود) و انتظارات سـایر نهـادهـا را بـه روشـنی درك كنند.
ضرورت برنامه ریزی مدیریت ریسك
از آنجا كه تعریف ریسك، به طور مستقیم در ارتباط با اهداف پروژه است، لازم است پـیش از شناسـایی ریـسكهـا اهداف تعریف شوند. با وجود این مرحله، اطمینان حاصل میشود كه اهداف پروژه مـورد توافـق و تفـاهم همـه قـرار گرفته و به تمام ذی نفعان پروژه اعلام شده است. این تفاهم با مستند كردن موارد كلیدی مدیریت ریسك به همـان شكلی كه قرار است در یك پروژه خاص به كار گرفته شوند، حاصل میشود. هدف دیگری كه در ایـن مرحلـه دنبـال میشود، تصمیم گیری بر روی سطح و میزان جزئیات مورد بررسی در فرایند مـدیریت ریـسك اسـت، كـه از میـزان و اهمیت استراتژیك پروژه تأثیر میگیرد. برخی پروژهها ممكن است تنها احتیاج به فراینـد سـادهای ریسكی بودن برای مدیریت ریسك داشته باشند، در حالیكه برخی دیگر احتیاج به بررسیهای عمیقتری دارند. بدین ترتیب، هدف از مرحله برنامه ریزی مدیریت ریسك، اطمینان یافتن از این موضوع است كه تمامی ذینفعان پروژه دیدگاه مشتركی نسبت به اهداف پروژه پیدا كرده، از اهداف و مقاصد فرایند مدیریت ریسك آگـاهی داشـته و رویكرد توافق شده برای مدیریت ریسك را درك كردهاند. هرگاه ذینفعان، دیدگاههای ناسازگاری در رابطه با اهداف و محدوده فرایند مدیریت ریسك در پروژه خود داشته باشند، ممكن است مواضع متضادی در حین فرایند مـدیریت ریسك اتخاذ كنند. در نتیجه، حضور افراد كلیدی پروژه در این مرحله، اطمینان از نبود ابهامات و عدم شروع مراحل بعدی فرایند مدیریت ریسك پیش از تكمیل این مرحله، بسیار با اهمیت است.
اهداف و محدوده مدیریت ریسك
مقصود از مرحله برنامه ریزی مدیریت ریسك روشن است و با رویكرد استاندارد مدیریت پـروژه هـم خـوانی دارد. بـه همان ترتیبی كه یك پروژه بدون تعریفی روشن از اهداف آن نباید آغاز شود، فرایند مـدیریت ریـسك نیـز نیـاز بـه مرحلة آغازین دارد، تا محدوده و اهداف آن تعیین و اعلام شود. ثابـت شـده اسـت كـه یكـی از دلایـل معمـول در شكست پروژهها، اهداف مبهم یا نبود خواستههای روشن است.
تبیین محدوده مدیریت ریسك
تعریف محدوده كاری فرایند مدیریت ریسك پیش از شروع آن بسیار با اهمیت اسـت، چـرا كـه امكـان تمركـز روی قدمهای بعدی به صورت مناسبی فراهم خواهد شد. یك پروژه، در محیطی پیچیده و دارای وابستگیهـا و ذینفعـان متعدد انجام میشود، لیكن فرایند مدیریت ریسك ممكن است تنها محدود به زیرمجموعـهای از كـل محـیط پـروژه شود. حتی در برخی موارد ممكن است محدوده مدیریت ریسك، تنها مسئولیتهای داخلی تیم پروژه را در برگیـرد و سایر جوانب محیط پروژه در نظر گرفته نشود. همچنین ممكن است سازمان بخواهد ریسكهای سـایر طـرفهـای درگیر (نظیر پیمانكار یا تأمین كنندگان) را نیز در محدوده فرایند مدیریت ریسك در نظر بگیرد. حتی مـیتـوان بـا گستردهتر كردن محدوده، ریسكهایی را كه سایر پروژهها یا فرایندهای تجاری را متأثر میكنند و حتـی موضـوعات استراتژیك شركت را در محدوده مدیریت ریسك جای داد.
روشهای ارزیابی ریسك
روشهای ارزیابی ریسك به دو گروه عمده شامل ارزیابی كیفی و كمی تقسیم میشوند. در ارزیابی كیفی، ریسكهـا با استفاده از عبارتها و جملههای توصیفی تشریح میشوند و تلاش میشود با ارایه جزئیات كافی از ریسك، راههای مناسب پاسخ به آن جستجو شود. در عین حال، در فرایند ارزیابی كیفی سعی میشود با نگرش مفهـومی – توصـیفی در اولویـتبندی ریسكها، احتمال بروز ریسك و تأثیر آن در بخشهای مختلف پروژه مورد بررسی قرار گیـرد. ایـن در حالی است كه در ارزیابی كمی از مقادیر عددی برای تبیین ابعاد و اهمیت و تأثیرهای ریـسك بـر اهـداف پـروژه به صورت مجزا یا گروهی بهره گرفته میشود.
دوره عمر پروژه و مدیریت ریسك
مدیریت ریسك پروژه باید بر پایه درك كاملی از طبیعت و محدوده تصمیم گیریهای لازم در مدیریت پـروژه انجـام گیرد. این كار كه با تقسیم كردن پروژه به مراحل مختلف انجام میشود، امكـان كنتـرل بهتـر روی پـروژه را فـراهم میكند. مجموعه این مراحل با عنوان دوره عمر پروژه نامیده میشود. دوره عمر پروژه یك چارچوب مناسب بـرای مطالعه و بررسی تصمیم گیریها و تصویری مناسب از روند ساختار انجام پروژهها در طول زمان به دست میدهد. مراحل مختلف دوره عمر پروژه از نظر میزان و سطح تعریف پروژه و مشخصات آن، میـزان منـابع بـه كـار گرفتـه شده، میزان تغییرات، سطح تناقضها، میزان هزینه و غیره با هم متفاوت هستند. این بدان معنـی اسـت كـه سـطح توجه مدیریت نسبت به موضوعات مختلف پروژه در طول حیات آن نیز باید متفاوت باشد. این موضـوع در رابطـه بـا منشأ عدم قطعیت در پروژه و مدیریت آن و لزوم تغییر رویكرد نسبت به آن در طـول دوره عمـر پـروژه نیـز صـدق میكند. بدین ترتیب تعجب آور نخواهد بود كه ریسكهای پروژه نیز در دورههـای مختلـف عمـر آن تغییـرات قابـل ملاحظهای كرده و نیازمند رویكردهای مختلفی در مدیریت آنها باشد.
جایگاه مدیریت ریسك در مدیریت قراردادها
اولین قدم در مدیریت تداركات پروژه، برنامه ریزی تداركات یا تعیین راهبـرد (اسـتراتژی) تـداركات مرحله، تصمیمهای مهمی در رابطه با آنكه چه بخشهایی از پروژه بایـد از بیـرون از سـازمان تـدارك شـود، از چـه سیستمی برای تدارك استفاده شود (استفاده از یك منبع و یا منابع متعدد و نوع ارتباط قراردادی با آنهـا) و در چـه زمانی تدارك شود، گرفته میشود. موضوع مهم و بحرانی در این استراتژی، تصمیم گیری در مورد نظام تدارك پروژه است كه شامل دو بخش تعیین نوع سازمان برای تداركات (نحوه استفاده از منبـع یـا منـابع بیرونـی بـرای تـدارك قسمتهای مختلف پروژه به ویژه مراحل طراحی و ساخت) و تعیین نوع قرارداد مناسب (بـه لحـاظ روش پرداخـت) برای برقراری ارتباط رسمی با منبع یا منابع تداركات است. با تصمیم گیری و تعیین استراتژی تداركات، نحوه تقسیم و تخصیص ریسكهای پروژه بین گروههای درگیر در آن مشخص میشود. در واقع اسـتراتژی تـداركات بـه دنبـال یافتن بهترین راه برای دستیابی به هدفهای پروژه با در نظر گرفتن ریـسكهـا و محـدودیتهـای موجـود در آن و سعی بر توزیع و متعادل ساختن بهینه ریسكها بین گروههـای مختلـف پـروژه دارد. از ایـن رو، انتخـاب اسـتراتژی تداركات پروژه به نوعی مربوط به مدیریت ریسك است.
فهرست مطالب نشریه شماره ۶۵۹
كتاب در ده فصل نگاشته شده است و شامل تشریح مفاهیم و مبانی مدیریت ریسك، تبیین فرایند مدیریت ریسك شامل برنامه ریزی مدیریت ریسك، روشهای شناسایی ریسك، ارزیابیهای كیفی و كمی ریسك، برنامه ریزی پاسخگویی به ریسك و نحوه پایش، كنترل و بازنگری مدیریت ریسك میشود. در پایان كتاب نیز چندین نمونه از مطالعات ریسك در پروژهها ارایه شده، امید كه مجموعه حاضر مفید و موثر واقع شود.
مبانی مدیریت ریسك
- مفهوم عدم قطعیت و ریسك
- عدم قطعیت در پروژهها
- عدم قطعیت و ریسك در پروژهها
- دسته بندی مفهومی ریسك
- روشها و متدولوژیهای مدیریت ریسك پروژه
برنامهریزی مدیریت ریسك
- ضرورت برنامه ریزی مدیریت ریسك
- اهداف و محدوده مدیریت ریسك
- برنامه مدیریت ریسك
شناسایی ریسك
- مبانی شناسایی ریسك
- روشهای شناسایی ریسك
- خروجیهای فرایند شناسایی ریسك
ارزیابی كیفی ریسك
- روشهای ارزیابی ریسك.
- ابعاد ارزیابی كیفی
- نحوه تركیب احتمال وقوع و تاثیر ریسك
ارزیابی كمی ریسك
- ارزیابی كمی ریسك – كاربردها، مزایا و معایب
- انواع روشهای ارزیابی كمی
- مدلهای مورد استفاده در روشهای شبیه سازی
برنامه ریزی پاسخگویی به ریسك
- اطلاعات لازم برای پاسخ گویی به ریسك
- ضرورت تعیین راهبرد (استراتژی) پاسخ گویی به ریسك
- راهبردهای (استراتژیهای) متداول برای پاسخگویی به ریسك
- پاسخگویی به فرصتها
- تخصیص متولی ریسك
- ارزیابی اثر بخشی پاسخها
پایش، كنترل و بازنگری ریسك
- هدف های فرایند پایش و كنترل ریسك
- بسترهای لازم برای فرایند پایش و كنترل ریسك
- خروجیهای متداول فرایند مدیریت ریسك
- بازنگری و مستند سازی فرایند مدیریت ریسك
جایگاه مدیریت ریسك در مدیریت پروژه
- دوره عمر پروژه و مدیریت ریسك
- مدیریت ریسك در دوره عمر پروژه
- جایگاه مدیریت ریسك در استاندارد پیكره دانش مدیریت پروژه
- ورودیهای فرایند مدیریت ریسك
- خروجیهای فرایند مدیریت ریسك
- كاربرد خروجیهای مدیریت ریسك در مدیریت پروژه
مدیریت ریسك در قراردادها و تداركات پروژه
- جایگاه مدیریت ریسك در مدیریت قراردادها
- ریسكهای روش طرح و ساخت
- انواع قراردادها از نظر روش پرداخت
- قراردادهای مبلغ مقطوع
- قراردادهای زمان و مصالح
نمونه مطالعات مدیریت ریسك
- پروژه اول: كانال پاناما ( از شكست واقعی تا موفقیت چشمگیر با مدیریت ریسك)
- پروژه دوم : پیاده سازی مدیریت ریسك در یكی از شركتهای ایرانی
- پروژه سوم : فهرست طبقه بندی شده ریسكها در یك پروژه ساخت فرودگاه
- پروژه چهارم : برآورد پیشنهاد قیمت قرارداد خط لوله دریایی با توجه به ریسك زمان و هزینه
جستجوی نشریهها معیارهای فنی
