عملیات خاکی
عملیات خاکی شامل تمامی کارهای لازم برای تمیز کردن بستر و حریم راه، خاکبرداری و خاکریزی خاک، سنگ یا سایر مصالح، از مسیر یا محدوده راه در منطقه عملیات طرح، طبق نقشههای اجرایی یا برابر دستورات دستگاه نظارت است.
پاک کردن و ریشه کنی بستر و حریم راه
عملیات پاک کردن و ریشه کنی بستر حریم راه شامل برداشتن و به دور ریختن هرگونه مواد و مصالح زائد، نباتات و اشجار، ساختمان و ابنیه و هرگونه مانعی در تمامی حریم راه، مسیر کانالها و آبروها، محل احداث پل و ابنیه فنی و هر ناحیه و منطقه دیگری که در نقشههای اجرایی مشخص شده است. پاک کردن و ریشه کنی بستر و حریم راه باید قبل از هرگونه خاکبرداری یا خاکریزی شروع شده و پایان یابد.
حفظ و حراست اقلامی که باید نگهداری شوند
باید دقت کافی و مراقبت لازم به عمل آید که تأسیسات و ابنیه فنی مفید یا جدیدالاحداث راه و نیز تأسیسات و تجهیزات دیگر مانند لولههای آب، گاز، نفت، کابل برق، تلفن، تأسیسات نظامی و غیره که در مسیر راه یا مجاورت آن قرار گرفته حفظ و حراست و نگهداری شده و هیچ گونه آسیب و صدمهای از عملیات پیمانکار به آنها وارد نشود. در مورد درختان و اشجار، فقط درختانی که روی نقشهها نشان داده شده یا طی صورت جلسه مصوب مشخص شده باشند باید در صورت امکان جابهجا و در غیر این صورت قطع و ریشه کنی و از مسیر راه دور شوند. پیمانکار باید دقت نماید که در اثر اجرای عملیات به سایر درختان صدمه و آسیبی وارد نشود.
روشهای اجرایی
سطوح و مناطقی که در نقشههای اجرایی یا دستور کارها به عنوان پاک کردن و ریشه کنی مسیر و حریم راه تعیین شده، باید توسط دستگاه نظارت یا دستگاه اجرایی قبل از شروع عملیات پاک کردن و ریشه کنی، میخکوبی و مشخص شود. عمل پاک کردن و ریشه کنی باید در تمام طول مسیر طبق نقشههای اجرایی به صورت مشروحه زیر انجام شود.
- پاک کردن مسیر و حریم راه شامل تمیز کردن، برداشتن خاکهای نباتی و جابهجایی یا قطع و ریشه کنی کامل درختان، بیرون آوردن ریشههای خشکیده و بدون تنه و هر گونه درختچه، نهال، بوته، علف، چپر، حصار، چینه، زباله و آشغال، ابنیه، موانع و سایر مواردی که به نظر دستگاه نظارت یا کارفرما وجود آن برای پیها یا زیرسازی و روسازی راه نامناسب تشخیص داده شود از حریم راه و راههای ورودی و خروجی، راههای دستیابی، مسیر کانالها و آبروها و محل احداث ابنیه فنی، است.
- خاکهای نباتی که غیر قابل مصرف در خاکریزی است باید از بستر و حریم راه برداشته شده و در محلهایی که دستگاه نظارت مشخص میکند ذخیره شود. بدیهی است چنانچه طبق نقشهها یا تشخیص دستگاه نظارت این خاکها قابل مصرف برای پوشش نباتی شیروانیهای خاکی نباشد میتواند مورد استفاده زارعین قرار گیرد.
- سطوح طبیعی که پایین تر از بستر روسازی قرار گرفته اند طبق نظر دستگاه نظارت باید ریشه کنی کامل تا عمق لازم انجام شده و بقایای ریشهها، علفها، رستنیها و هرگونه مواد و مصالح نامناسب دیگر نیز از زمین کنده و به دور ریخته شود تا احتمال مدفون شدن زیر خاکریز و حریم راه را نداشته باشد.
- چنانچه در حریم راه تأسیساتی مانند تیرهای تلفن، تلگراف یا برق، لوله کشی آب، فاضلاب، نفت، گاز، لولههای سیمانی یا سایر تأسیسات مشابه وجود داشته باشد که باید از مسیر برداشته شود یا تغییر مکان داده شوند، پیمانکار باید مراتب را به موقع به کارفرما و دستگاه نظارت جهت هرگونه اقدام مقتضی کتباً اطلاع دهد.
- چنانچه در حریم راه، قنات یا چاههای آب دایر وجود داشته باشد، پیمانکار باید برای تغییر محل چاه آب و تغییر مسیر قنات، با در نظر گرفتن آنکه آب چاه یا قنات از بین نرود اقدام، و برای چاههای خشک و قناتهای متروکه با توجه به جهات ایمنی پیشنهادی تهیه و برای اظهار نظر کارفرما و دستگاه نظارت ارسال نماید.
خاکبرداری و خاکریزی
احداث خاکریز یا بالا آوردن بستر راه با خاک و سنگ حاصله از برشها یا با مصالح قرضه موضعی، جانبی یا منتخب، آمادهسازی بستر زمین طبیعی برای ریختن، پخش و کوبیدن مصالح بر روی آن، و نیز خاکریزی پشت پیها و شالودهها، اطراف ابنیه فنی و مستحدثات، پرکردن اطراف لولهها، چاهها، چاهکها و گودالهای موضعی مشمول عملیات خاکی است.
تمامی عملیات خاکبرداری و خاکریزی باید بر اساس نقشههای اجرایی و برابر با ابعاد و اندازههای مشخص شده در نقشهها یا دستورات دستگاه نظارت انجام شود. در حین عملیات خاکی باید مراقبت کامل به عمل آید تا هیچ گونه آسیبی به تأسیسات، تجهیزات، مستحدثات، ابنیه فنی، علائم و نقاط ثابت نقشهبرداری، و اموال بخش دولتی و خصوصی وارد نیاید. عملیات خاکی باید همواره با زهکشی تواماً انجام گیرد و دستگاه نظارت در هنگام نیاز میتواند در مواقع بارندگیهای شدید، به منظور حفاظت عملیات انجام شده، عملیات خاکی را متوقف سازد.
تمامی خاکهای حاصل از خاکبرداری باید در خاکریزها، راههای ارتباطی، پشت پلها و پیها مصرف شود مگر در مواردی که دستگاه نظارت مصرف این خاکها را برای خاکریزی نامناسب و غیر قابل قبول دانسته یا زائد بر مصرف تشخیص دهد. عدم مصرف خاکهای حاصل از خاکبرداری به هر دلیل که باشد باید قبلاً به تأیید دستگاه نظارت و کارفرما برسد.
خاکهای لغزشی و ریزشی
مصالح و مواد خاکی و سنگی که ضمن کوهبری داخل صخرهها یا کمرهای سنگی یا ترانشههای خاکی، احتمال ریزش و لغزش داشته باشد، طبق دستور کتبی دستگاه نظارت باید از شیروانیها برداشته شود. جمع آوری و برداشت و حمل مصالح ریزشی از شیروانی ترانشهها و خاکریزها که ناشی از عدم رعایت شیبهای مشخص شده در نقشههای اجرایی باشد، کلاً به هزینه پیمانکار بوده و به آن پرداختی تعلق نمیگیرد.
خاکبرداری قرضه
قرضه به منابعی اطلاق میشود که کسری خاک مورد نیاز جهت ساختمان خاکریز راه (پس از مصرف خاکهای مناسب حاصل از خاکبرداریها و پیکنیها) از آنها تأمین میشود. محل قرضه و نوع آن باید در مشخصات فنی خصوصی پروژه قید شود.
انواع قرضه
قرضه بر سه نوع و به شرح زیر است.
- قرضه جانبی
- قرضه موضعی
- قرضه منتخب
دامنه کاربرد قرضهها
- فقط با ارائه دلایل توجیهی و تصویب کارفرما میتوان از مصالح قرضه جانبی، قرضه موضعی یا قرضه منتخب در عملیات مصرف نمود.
- در صورت استفاده از قرضه جانبی، مقطع محلهای قرضه باید به شکل نقشههای تیپ که توسط دستگاه نظارت ابلاغ میشود تنظیم شود به نحوی که از آبشستگی احتمالی خاکریز و همچنین نفوذ آب به بدنه راه خودداری شود، ضمن آنکه حتی الامکان از مصالح پایین دست راه مصرف شود.
- در موارد استفاده از قرضههای موضعی و منتخب، پیمانکار موظف است موافقت مالک محل قرضهها را در قبال حفاری و برداشت مصالح جلب نموده و محل را بعد از خاتمه کار تسطیح و تنظیم نماید. ضمنا حین بهرهبرداری از قرضهها، شیروانی و کف محلهای قرضه باید طوری آرایش شود که از ایستابی جلوگیری شده و عمل زهکشی مستمر به طور مؤثری در آنها انجام گیرد.
اجرای عملیات خاکریزی
آماده سازی بستر اولیه خاکریز
- قبل از شروع عملیات خاکی، سطوح و مقاطعی که در نقشههای اجرایی و دستورات دستگاه نظارت برای این عملیات مشخص و ابلاغ شده باید از مصالح نامناسب شامل خاکهای سطحی، نباتی، گیاهی و تمامی موانع اجرای طرح تمیز و پاکسازی شود.
- در صورت وجود آب ساکن، چشمه، و آبهای تراوشی از منابع زیرزمینی، باید نسبت به زهکشی سطحی یا عمقی و خشک کردن بستر اولیه قبل از اجرای هرگونه خاکریزی اقدام شود.
- کلیه گودالها، چالهها و حفرههای باقیمانده از عملیات ریشه کنی مسیر در بستر اولیه، باید قبل از اجرای اولین قشر خاکریزی، با مصالح مناسب لایه لایه پر شده و مطابق مشخصات متراکم شود.
- زمین بستر اولیه باید به درصد تراکم نسبی مشخصه برسد، در غیر این صورت باید نسبت به شخم زدن بستر، یا اصلاح یا جایگزینی خاک آن تا عمق لازم اقدام تا بعد از کوبیدن، تراکم نسبی مشخصه آن تأمین شود.
ضخامت لایههای خاکریز
عملیات خاکی باید از مصالح تصویب شده و در قشرهای موازی خط پروژه، با ضخامت یکنواخت مطابق شیبها، رقوم و اندازههای مندرج در نقشههای اجرایی و با نظر دستگاه نظارت انجام شود. شیب طولی و عرضی راه باید به وسیله لایههای خاکریز تأمین شود تا در مراحل اجرای لایههای روسازی، نیازی به کاربرد مصالح زیراساس یا اساس جهت ترمیم شیب نباشد. هرگاه شیب عرضی راه با توجه به نقشههای اجرایی در حین عملیات خاکی تأمین نشده باشد، فقط با موافقت دستگاه نظارت میتوان لایه نهایی خاکریز را با مصالح روسازی ترمیم نمود. بدیهی است بابت این ترمیم، پرداختی به
پیمانکار صورت نخواهد گرفت.
خاکهای ناهمگون
وقتی که مصالح مصرفی در خاکریزی از منابع مختلف تأمین میشود هریک از آنها، حتی الامکان باید در لایهها و در طول معینی مورد استفاده قرار گیرد تا در تعیین حداکثر وزن مخصوص خشک مصالح در آزمایشگاه و در نهایت کاربرد آنها برای محاسبه درصد تراکم موجب خطا و ابهام نشود. علاوه بر آن
در این موارد باید از خاکهای با کیفیت ضعی فتر در لایههای تحتانی و خاکهای مرغوب تر در لایههای فوقانی خاکریز استفاده شود.
کوبیدن و میزان تراکم نسبی
تمام خاکریزها و همچنین کف ترانشههای خاکی و بستر زمین طبیعی باید با غلتکهای مکانیکی متراکم شود در مواردی که امکان استفاده از این نوع غلتکها مقدور نباشد، با تصویب دستگاه نظارت میتوان کوبندههای مکانیکی دستی را به کار گرفت. برای کوبیدن، با توجه به نوع مصالح مصرفی و شرایط اجرای کار، باید از غلتکهای مختلف استوانهای، فلزی، پاچهبزی، لاستیکی، لرزشی یا دیگر انواع کوبندهها استفاده نمود.
برای تأمین تراکم یکنواخت در تمامی لایهها، عمل مرطوب کردن و اختلاط خاکها را باید در زمان مناسب و کافی و قبل از غلط کزنی، با وسایل مکانیکی انجام داد تا فرصت توزیع یکسان رطوبت در تمام خاک وجود داشته باشد. میزان رطوبت مصالح خاکی چسبنده برای حصول تراکم مطلوب باید در محدوده یک تا دو درصد کمتر از رطوبت مناسب، و برای خاکهایی که به تورم و انبساط گرایش زیادتری دارند، یک تا دو درصد بیشتر از رطوبت مناسب انتخاب شود.
عملیات خاکی روی ابنیه فنی
عملیات خاکی، به طریق سنگریزی را نمیتوان مستقیماً روی ابنیه فنی مانند پلها، آبروها و پلهای طاقی اجرا کرد، مگر آنکه قبلاً ضخامتی معادل حداقل ۶۰ سانتیمتر روی این سازهها خاکریزی معمولی انجام شده و به درصد تراکم مشخصه رسیده باشد.
خاکریزی پشت پلها
بعد از اجرای لایههای زهکشی پشت کولهها و دیوارهای برگشتی پلها که باید مطابق نقشهها و دستورات دستگاه نظارت باشد، عملیات خاکی لایه به لایه تا تأمین نسبی درصد تراکم مشخصه باید به مورد اجرا گذاشته شود. نتایج آزمایشات تراکم خاکریزی پشت پلها، با توجه به تعداد لایهها، نوع خاک مصرفی، ضخامت هر لایه، ارتفاع کل خاکریز که باید متناسب با تعداد لایهها باشد در هر قطعه راه جداگانه نگهداری میشود تا جهت ارزیابی کیفیت کار به سهولت قابل دسترسی و کنترل باشد.
خاکریزی در زمینهای شیبدار
در محلهایی که خاکریزی روی سراشیبی تند یا خاکریز موجود صورت گیرد، طبق دستور دستگاه نظارت پلههایی به ارتفاع ضخامت لایه خاکریز یا سنگریزی روی شیب مزبور تعبیه خواهد شد تا از لغزش احتمالی خاکریز جدید روی بدنه شیب جلوگیری به عمل آید و در نتیجه خاکریز جدید و قدیم
خوب با هم قفل و بست شوند.