نشریه شماره ۲۶۷ جلد ۱
نشریه شماره ۲۶۷ با عنوان آیین نامه ایمنی راهها در هفت جلد با همکاری پژوهشکده حمل و نقل وزرات راه و ترابری (وقت) و بهره مندی از توان علمی و تحصصی جمعی از کارشناسان با تجربه کشور در سال ۱۳۸۴ تهیه و ابلاغ شد. همانند هر آیین نامهای که برای ارتقا و بهبود کارایی بعد از مدت زمان معینی نیاز به بازنگری دارد، ضروری دانسته شد تا نشریه ایمنی راه نیز بازنگری و ایرادها و کاستیهای احتمالی آن رفع و مطالب آن بهروز شود.
در این خصوص با فراخوان گسترده و بر اساس نظرات رسمی دریافت شده از جامعه مهندسی کشور، تطبیق آخرین مراجع بین المللی و تجارب راهسازی کشور در سالهای اخیر و با تاکید بر ارتقای ایمنی راههای کشور جلد اول و چهارم آیین نامه به عنوان بخشهای مهم آیین نامه مذکور بازنگری شد. نتیجه این بازنگر ی منجر به تدوین دو جلد با عنوانهای مبانی طرح ایمن راه و حاشیه راه شد که به ترتیب جایگزین جلد اول، ایمنی راه و حریم (۱-۲۶۷) و جلد چهارم ایمنی راه (۴-۲۶۷) میشود.
نشریه حاضر، جلد اول آیین نامه ایمنی راهها تحت عنوان (مبانی طرح ایمن راه) است. این جلد شامل سه فصل است. در این جلد مطالبی در خصوص معرفی ایمن راه، عوامل مؤثر بر ایمنی، عامل انسانی، تعریف و ساختار سامانه مدیریت ایمنی، ویژگیهای راه ایمن و ضوابط و رهنمودهای لازم برای فراهم کردن و افزایش ایمنی پروژههای طراحی و نیز راهکارهای رفع مشکلات احتمالی راههای موجود آورده شده است.
مفاد این جلد برای پروژههای در دست مطالعه ساخت و بهسازی باید بلافاصله پس از ابلاغ در نظر گرفته شود، ولی اعمال آن برای راههای موجود کشور، حتی به فرض نبودن مشکلات و محدودیتهای اعتباری، سالها به درازا میکشد و به هر حال در مطلوبترین شرایط نیز، نمیتوان انتظار داشت که ضوابط و رهنمودهای ایمنی در زمانی کوتاه بر سراسر شبکه راههای موجود کشور اعمال شود.
اهداف نشریه شماره ۲۶۷ جلد۱
هدف اصلی از تدوین نشریه شماره ۲۶۷ این جلد، ارتقاء ایمنی طرحهای راهسازی و ایمنتر کردن راههای موجود است. سایر اهداف عبارتند از.
- معرفی عوامل مؤثر بر ارتقاء ایمنی طرحها
- هماهنگی در معیارها و ضوابط طرح و نگهداری ایمن راه
- کاهش و در حالت ایدهال حذف عوامل مؤثر مربوط به راه در بروز تصادفات
- معرفی راهکارهایی برای رفع مشکلات احتمالی ایمنی در راههای موجود
- ارتقاء دانش مهندسی ایمنی راه
ایمنی راه
ایمنی راه عبارت از شرایط و عواملی است که بر ایمنی و سلامت استفادهکنندگان از راه تأثیر گذاشته یا میتواند بگذارد. ایمنی راه ایجاد شرایطی در راه است که استفادهکنندگان از راه از خطرهای منجر به صدمات و خسارات جانی و مالی دور باشند. خطر در راهها به هر شرایط غیرمنتظره، وضعیت یا موقعیتی که به تنهایی یا در کنار سایر عوامل امکان احتمال وقوع تصادف یا تشدید آن را سبب شود، اطلاق میشود. تصادف نیز رویدادی اتفاقی در راه برای یک وسیله نقلیه متحرک به تنهایی (مانند واژگونی) یا بین یک وسیله نقلیه با عوامل دیگر (مانند وسیله نقلیه دیگر یا عابر) است که سبب فوت یا جراحت یا وارد شدن خسارت مالی به استفادهکنندگان از راه یا افراد واقع در حاشیه راه میشود.
عوامل مؤثر بر ایمنی راه
عوامل مؤثر بر ایمنی راه به عواملی اطلاق میشود که احتمال وقوع تصادف یا پیامد آن را افزایش میدهند. تصادف ترافیکی به دلیل نقش عوامل مختلف در وقوع آن پیچیده است. بر اساس مطالعات متعددی که در کشورهای مختلف به انجام رسیده است، میتوان فهرستی از علل مختلف برای تصادفات را تهیه کرد. کمتر تصادفی است که بر اثر یک عامل منفرد اتفاق میافتد.
تصادفات ترافیکی بر اساس اندرکنش میان عامل انسانی، وسیله نقلیه و راه و محیط اطراف آن حادث میشوند. شناسایی روابط بین این عوامل و به کارگیری شیوههای مناسب برای جلوگیری از وقوع و افزایش شدت تصادفات مهم و حیاتی است. شناخت تعامل این سه جزء (انسان، وسیله نقلیه و راه و محیط اطراف آن)، اساس شناخت عوامل مؤثر بر وقوع تصادف است.
مدیریت ایمنی راه
ایمنی موضوعی فرا بخشی است و در هر کشوری، مدیریت ایمنی راه یکی از مهمترین عوامل بهینه سازی و افزایش کارآمدی تلاشهای ایمنی بخشهای مختلف محسوب میشود. اگر کشوری فاقد یک نهاد هماهنگ کننده کارآمد باشد، فعالیتهای ایمنی راه در یک راستا نبوده و در نتیجه اثربخش نمیشود. در واقع در چنین کشورهایی دستگاهها و نهادهای مرتبط با بودجه کم و به صورت نامنظم، موضوعات محدودی را تحت پوشش قرار داده و فعالیتهایی را به صورت پراکنده و ناهماهنگ انجام میدهند.
مدیریت ایمنی راه، فرایندها، وظایف و برنامههای مؤثر بر ایمنی راه را هدایت، کنترل، راهنمایی و اداره میکند. مدیریت ایمنی راه، وظایف سازمانها و نحوه هماهنگی آنها، سیاستهای کلان بودجهای و ارائه راهکارهای نرم افزاری از قبیل مدیریت تقاضا و سایر برنامهریزیهای لازم در جهت ارتقا ایمنی را از دید کلان ارزیابی و تحلیل میکند. به طور کلی مدیریت ایمنی راه بر تعیین بسترهای لازم، تدوین سیاستها و ابزارهای نرمافزاری و اصول مدیریت ابزارهای سخت افزاری متمرکز است.
سامانه مدیریت ایمنی راهها سامانهای است که به صورت جامع، یکپارچه و نظام مند، فرآیندهای ایمنی راه را راهبری و هدایت میکند. این سامانه، اهداف ایمنی را تعریف و با استفاده از زیرسامانههای مختلف خود کلیه مشکلات و خطرات را شناسایی، ارزیابی و اولویتبندی میکند. تعریف و اجرای اقدامات پیشگیرانه، مستندسازی کلیه اقدامات و بازخورد اقدامات برای افزایش اثربخشی از سایر ویژگیهای سامانه مدیریت ایمنی است.
اهداف مدیریت ایمنی راه
اهداف مدیریت ایمنی راه به شرح زیر است.
- یکپارچه سازی تمام فعالیتهای مستقیم و غیر مستقیم تأثیرگذار بر ایمنی راه
- تعریف شرح وظایف سازمانها و نهادها
- تعریف ارتباط سازمانی بین نهادها و سازمانها
- اطمینان از وجود فرایند تصمیم گیری صحیح و علمی
- ایجاد فرایند مناسب برای دستیابی به اهداف تعریف شده در طرحها و برنامههای اجرایی ایمنی در سطوح ملی و استانی
- ارزیابی و کنترل اقدامات اجرایی
- تعیین میزان انطباق اقدامات با استانداردهای مربوطه
- ارزیابی وضعیت موجود، شناسایی نواقص و مشکلات و اولویت بندی آنها
- پیشگیری از وقوع تصادف
- تأمین دانش فنی مورد نیاز برای بهبود عملکرد ایمن شبکه راهها.
راه ایمن و ویژگیهای آن
راه ایمن در حالت ایدهال راهی عاری از هرگونه عوامل تأثیرگذار (عوامل مرتبط با راه) در وقوع تصادف است. راه ایمن حتی در صورت خطای استفادهکنندگان یا نقص وسیله نقلیه، میتواند پیامدهای آن را کاهش و به حداقل برساند. البته به طور مطلق نمیتوان راه را ایمن یا غیر ایمن دانست. بهتر است برای راههای با عملکرد ایمنی بهتر از عبارت راه ایمنتر استفاده کرد. ویژگیهای راه ایمن عبارت است از:
- قابلیت دید مناسب در راه
- قابلیت خود معرف بودن راه
- قابلیت بخشندگی راه
- سازگاری عناصر راه با یکدیگر و اجتناب از اعمال تغییرات ناگهانی در مشخصات راه
- تأمین نیازهای ایمنی استفاده کنندگان راه به ویژه استفاده کنندگان آسیبپذیر
- تأمین ایمن نیازهای کاربریهای اطراف راه
- تناسب مشخصههای راه با نوع و عملکرد راه
- تأمین رویه هموار و ایمن
- تناسب مشخصات راه با سرعت عملکردی وسایل نقلیه
- اجتناب از ایجاد موقعیتها یا عوامل تحمیل کننده رفتار پر خطر به استفادهکنندگان
معیارهای طرح ایمن راه
آیین نامه طرح هندسی راههای ایران – نشریه شماره ۴۱۵، برای تأمین حداقل مشخصات ایمن راه، معیارهای اجباری زیر را که باید در مرحله طراحی کنترل شوند، ارائه کرده است.
- سرعت طرح
- عرض خط عبور
- عرض شانه
- عرض راه در ابنیه فنی
- قوسهای افقی (پیچها)
- قوسهای قائم (خمها)
- شیبهای طولی
- حداقل فواصل دید
- شیبهای عرضی
خطوط کمکی
در بخشهایی از راه برای افزایش ایمنی و حفظ سطح کیفیت ترافیک راه، یک خط عبوری به راه اضافه میشود که به آن خط کمکی گفته میشود. خط کمکی برای ایجاد امکان تغییر سرعت، تغییر خط، حرکتهای گردشی، سبقت و تفکیک وسایل نقلیه کندرو و سنگین از ترافیک سبک ایجاد می شود. خطهای کمکی متداول شامل خطهای تغییر سرعت که در تقاطعها و تبادلها به کار میروند. خطهای کمکی کندرو در مسیرهای سربالایی و سرازیری و خطهای کمکی سبقت هستند. خطهای کمکی سبقت برای ایجاد امکان کنار گشیدن وسیله نقلیه جلویی و عبور وسیله نقلیه عقبی در برخی از قسمتهای راه مانند نواحی دارای فاصله دید سبقت مناسب که به دلیل تراکم ترافیک مسیر مقابل امکان سبقت وجود ندارد، ایجاد میشوند. در صورت جانمایی مناسب خطهای کمکی و طرح آنها بر اساس استانداردهای طراحی، این خطها یاعث بهبود ایمنی میشوند. برای طرح خطهای کمکی به نشریه شماره ۴۱۵ (آیین نامه طرح هندسی راههای ایران) مراجعه شود.
فهرست مطالب نشریه شماره ۲۶۷ جلد ۱
جلد اول این آییننامه شامل ۳ فصل است. فصل اول، کلیات شامل هدف و نحوه بیان معیارهای اجباری و توصیه شده است. در این فصل موارد عدول از آییننامه نیز بیان شده است. فصل دوم، ایمنی راه شامل معرفی و توصیف اجزای مدیریت ایمنی راه است. در فصل سوم، راه ایمن، نیز ویژگیهای راه ایمن، معیارهای طرح ایمن راه آورده شده است.
ایمنی راه
- عوامل مؤثر بر ایمنی راه
- مدیریت ایمنی راه
راه ایمن
- کمینه و بیشینه طرح
- معیارهای طرح ایمن راه
- مقطع عرضی
- خطوط کمکی
- تأسیسات جانبی راه
- تابلوهای تبلیغاتی
- آرامسازی ترافیک