نشریه شماره ۶۷۵

استفاده از فاضلاب شهری تصفیه شده به عنوان یک منبع آب جایگزین، در اقصی نقاط دنیا افزایش یافته و رویکرد جهانی، نشان دهنده افزایش روز افزون استفاده از این منبع غیرمتعارف در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه است. تجربیات بهره گیری از فاضلاب تصفیه شده، معایب و مزایای بهره گیری از این منبع را تا حدی روشن ساخته است. با در نظر گرفتن مراتب فوق و با توجه به شرایط اقلیمی و محدودیت‌های منابع آب در ایران، تهیه نشریه شماره ۶۷۵ ( راهنمای برنامه‌ریزی و، مدیریت و تعیین تعرفه‌های پساب تصفیه خانه‌های فاضلاب)  و استاندارد های مرتبط  توسط سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در اولویت قرار گرفته‌اند.

اهداف نشریه شماره ۶۷۵

هدف از تهیه نشریه شماره ۶۷۵ ارائه راهنمای تعیین تعرفه‌های پساب تصفیه خانه‌های فاضلاب کشور به منظور استفاده مجدد بر اساس اصول تعرفه گذاری منابع آب، قوانین حاکم بر این بخش، توجه به اهداف استراتژیک استفاده از فاضلاب تصفیه شده به عنوان منبع جدید در قالب مدیریت یکپارچه منابع آب و تجربیات جهانی در این زمینه، در سناریوهای مختلف است. استفاده مجدد از آن‌ها می‌تواند بخشی از کمبودهای ناشی از محدودیت منابع آبی را جبران نماید.

دامنه کاربرد نشریه شماره ۶۷۵

نشریه شماره ۶۷۵ می‌تواند در تصمیم گیری به منظور تعیین تعرفه‌ی پساب‌های تصفیه شده به مسئولین امر کمک نماید. با توجه به این که در تهیه نشریه شماره ۶۷۵ ملاحظات متعددی از قبیل محدودیت‌های قانونی و سازمانی‌، ملاحظات برنامه ریزی و مدیریت‌، استانداردهای مختلف استفاده از پساب و همچنین الگوریتم‌های مناسب برای محاسبه نرخ تعرفه ارائه شده است، بنابراین این راهنما می‌تواند مورد استفاده تصمیم گیران در این بخش قرار گیرد.

تعرفه گذاری پساب تصفیه شده

به طور خلاصه برای تعرفه گذاری پساب تصفیه شده در چارچوب برنامه ریزی جامع منابع آب می‌توان به موارد زیر اشاره نمود.

• تعرفه گذاری پساب باید براساس یک استراتژی شکل بگیرد نه صرفا براساس یک دیدگاه کوتاه مدت.
• تعرفه گذاری پساب با چالش‌های مختلفی مواجه است که از آن جمله می‌توان به توجه به منافع استفاده از پساب و ترویج استفاده از آن به منظور بهره‌گیری از این منافع  و تمایل به پرداخت مصرف کنندگان اشاره نمود.

آب‌های برگشتی و پساب‌‌ها

استفاده از فاضلاب شهری تصفیه شده به عنوان یک منبع آب جایگزین، در اقصی نقاط دنیا افزایش یافته و رویکرد جهانی، نشان دهنده افزایش روز افزون استفاده از این منبع غیرمتعارف در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه است .

سه دلیل عمده افزایش تمایل به استفاده از این منبع به شرح زیر است.

1. کاهش آلودگی ناشی از فاضلاب‌ها و حفاظت از محیط زیست
2. استفاده از این منبع آب نامتعارف به عنوان راهکاری برای مقابله با کم آبی
3. قابلیت رقابت فاضلاب تصفیه شده با برخی از منابع آب و در برخی از مصارف

مزایای استفاده از فاضلاب شهری

تجربیات بهره گیری از فاضلاب تصفیه شده، معایب و مزایای بهره گیری از این منبع را تا حدی روشن ساخته است . از مهمترین مزایای استفاده از فاضلاب تصفیه شده می‌توان به موارد زیر اشاره نمود.

• کاهش تنش های آبی
• منبعی مطمئن برای تمام فصول که تغییرات عمده و طبیعی سایر منابع آب را ندارد
• کاهش بار آلودگی در رودخانه‌ها و سایر منابع آب دریافت کننده فاضلاب
• افزایش درآمد مصر ف کنندگان (با کاهش میزان کود دهی و افزایش محصول)
• کاهش نیاز به کود دهی شیمیایی

معایب استفاده از فاضلاب شهری

علیرغم مزایای فوق، استفاده از فاضلاب تصفیه شده معایب و محدودیت‌های واضحی نیز دارد که عمدتاً عبارتنداز :

• افزایش ریسک آلودگی در مصرف کنندگان
• هزینه بر بودن تصفیه فاضلاب به ویژه برای رعایت استانداردهای سخت گیرانه

آنچه در این راهنما به آن پرداخته می‌شود، تعرفه گذاری در فرآیند برنامه ریزی استفاده از فاضلاب تصفیه شده است. هدف این است که راهنمایی برای محاسبه پساب بها بر اساس اصول تعرفه گذاری منابع آب، قوانین مرتبط موجود و توجه به اهداف استراتژیک استفاده از فاضلاب تصفیه شده به عنوان منبع جدید در قالب مدیریت یکپارچه منابع آب، ارائه شود.

بررسی وضعیت مصارف فاضلاب پیش از احداث تصفیه خانه

یکی از چالش‌های مهم هزاره سوم میلادی تغییرات آب و هوا و به دنبال آن محدودیت در منابع طبیعی و ذخایر آب شیرین است. بدین لحاظ عدم توازن بین تقاضا و آب در دسترس، کاهش کمیت آب‌ها‌ی شیرین سطحی و زیرزمینی و کنترل کیفیت آب‌های قابل شرب همگی بر این سوال تمرکز دارند که چگونه با کمبود منابع آب مقابله شود. امروزه یکی ازمهم‌ترین راه کارهای اساسی در مقابله با پدیده کمبود آب، استفاده از منابع غیرمتعارف و از جمله فاضلاب و پساب‌های تصفیه شده است. اما لازم است مطالعات اساسی پیش از اجرای طرح‌های تصفیه انجام و هزینه‌های سرمایه گذاری زیادی صورت پذیرد که مستلزم در نظر گرفتن موضوعات زیادی است.

استفاده از پساب جهت مصارف شهری

از پساب برای مصارف شهری و در موارد زیر می‌توان استفاده نمود.

• آبیاری پارک‌های عمومی و مراکز تفریحی، میادین ورزشی، حیاط مدارس و زمین‌های بازی، بزرگراه‌ها، محوطه ساختمان‌ها و تاسیسات عمومی.
• آبیاری محوطه منازل مسکونی، امکانات شستشوی عمومی و سایر خدمات عمومی
• آبیاری محوطه مناطق تجاری، اداری و شهرک‌های صنعتی
• آبیاری زمین های ورزشی
• کاربردهای تجاری مانند تجهیزات شستشوی خودرو، شستشوی پنجره و اختلاط آن با آب پاک برای تولید مواد شیمیایی
• ملاحظات طراحی و توزیع

تعرفه کنونی بهره برداری از منابع گوناگون آب برای مصرف کنندگان مختلف

مهم ترین ابزار مدیریت تقاضای آب استفاده از سیستم تعرفه گذاری مناسب است که با پایین آوردن مصارف جاری و پیش بینی نشده، احداث تجهیزات جدید تامین آب را می‌تواند به تعویق اندازد و با کنترل هزینه‌ها، میزان درآمد خالص از بخش تامین آب را افزایش می‌دهد یا میزان تلفات خالص را کاهش دهد و  آب با بهای معقول در مناطقی که از طرف دولت برای رشد اقتصادی مشخص می‌شود را در دسترس قرار دهد.

هزینه‌های اشتراک انشعاب، نرخ آب شرب و هزینه‌های جمع آوری و دفع فاضلاب شهرها با در نظر گرفتن هزینه‌های بهره برداری و استهلاک توسط مجمع عمومی شرکت‌های آب و فاضلاب تهیه و پس از تصویب شورای اقتصاد از مصرف کنندگان وصول خواهد شد.

با توجه به رشد جمعیت شهرها و نیاز به توسعه تاسیسات و توجه به این موضوع که حقوق اشتراک و انشعاب دریافتی از مشترکین جدید و همچنین میزان سرمایه گذاری‌های دولت در امر توسعه تاسیسات آب و فاضلاب و میزان سرمایه گذاری لازم جهت گسترش تاسیسات را نمی‌نماید، اجازه داده می‌شود، مبلغ مندرج در قانون وصول و صرف هزینه‌های سرمایه گذاری شود.

پیامدهای زیست محیطی و بهداشتی رهاسازی فاضلاب

افزایش روز افزون جمعیت همراه با افزایش فاضلاب شهری مشکلات عدیده‌‌ای را ایجاد کرده است.‌ مصرف آب در بخش‌های شهری و صنعتی و تبدیل آن‌ها به فاضلاب و رهاسازی آن در سطح زمین و انتقال به اعماق زمین باعث افزایش آلودگی محیط زیست، تخریب منابع طبیعی و از بین رفتن منابع آب موجود شده است. منابع آب شیرین دنیا محدود است و استفاده از پساب به همراه سایر منابع در قالب استراتژ‌ی‌های از پیش تعیین شده می‌‌تواند باعث کاهش تنش بهره‌برداری زیاد از سایر منابع باشد. هدف از مطالب نشریه شماره ۶۷۵ ارائه توضیحاتی برای روشن شدن اثرات فاضلاب بر محیط زیست است، با این هدف که در درجه اول میزان و نوع تصفیه پساب در هر منطقه شناخته شود و در درجه بعد منافع حاصل از تصفیه فاضلاب ملموس‌تر شده تا بتوان آن را با صراحت بیش‌تری در ملاحظات و تصمیم گیری‌ها منظور نمود.

مصرف کنندگان کنونی فاضلاب

منظور از مصرف کنندگان کنونی فاضلاب، محیط‌ها یا انسان‌هایی هستند که فاضلاب را پیش از تصفیه شدن دریافت نموده یا عمدتا برای مصارف کشاورزی مصرف می‌ نمایند. بدیهی است محدودیت‌ها در کنترل فاضلاب و رهاسازی آن می‌تواند به گونه‌‌ای ناخواسته این منبع آب آلوده را در اختیار مصرف کننندگان قرار دهد یا منابع آب سالم آن‌ها را تحت تاثیر قرار دهد. در وضعیت‌‌هایی که فاضلاب به محیط ورود پیدا می‌کند، در نهایت این انسا‌ن‌ها و جانداران هستند که به گونه‌‌‌ای غیرمستقیم در معرض مضرات فاضلاب قرار می‌‌گیرند. البته این نکته را نیز باید مد نظر قرار داد که می‌توا‌ن به گونه‌‌ ای منافعی را نیز در استفاده از فاضلاب تصور نمود، از جمله در مواردی که این منبع آلوده تامین کننده تقاضای آب کشاورزی و علاوه بر آن بخشی از نیاز این محصولات به کود است.

محاسبه هزینه‌های تصفیه فاضلاب و انتقال آن به محل مصرف برای سیستم مورد مطالعه

هزینه‌های سیستم جمع آوری، انتقال و تصفیه فاضلاب بسته به نوع فاضلاب، روش‌های جمع آوری آن، روش‌های مورد استفاده جهت تصفیه و فاصله مکان مصرف از محل تصفیه بسیار متفاوت می‌باشد. علاوه بر موارد فوق نوع و میزان آلودگی فاضلاب نیز در مرحله تصفیه آن موجب تفاوت در هزینه‌های تصفیه در سیستم‌های مشابه می‌شود. منبع فاضلاب‌ها و انتقال آن به تصفیه خانه‌ها می‌تواند در قیمت تمام شده آب تصفیه خانه بسیار موثر باشد. این که فاضلاب در محل تصفیه خانه خریداری یا از محدوده جمع آوری و عملیات آن بر عهده تصفیه خانه باشد در محاسبه قیمت تمام شده بسیار موثر خواهد بود. بدین منظور شناخت منابع فاضلاب می‌تواند به برآورد هزینه‌های تهیه خوراک اصلی تصفیه خانه‌ها که فاصلاب و آب‌های برگشتی است کمک شایانی نماید.

محاسبه هزینه بهره برداری تصفیه خانه‌های فاضلاب

هزینه‌های بهره برداری تصفیه خانه فاضلاب شامل هزینه‌های راه‌اندازی و نگهداری فاضلاب است‌. هزینه‌ها‌ی مزبور شامل هزینه‌های لازم برای خرید لوازم و تجهیزات لازم جهت بهره بردار‌ی و نگهداری از تاسیسات تصفیه خانه است. روش‌هایی که برای تصفیه آب در تصفیه خانه استفاده می‌شود و به عبارتی نوع تصفیه خانه و اندازه آن و حجم فعالیت تصفیه خانه در میزان هزینه‌های بهر‌ه‌برداری بسیار موثر است.

بعد از طراحی و اتمام یک تصفیه خانه علاوه بر هزینه راه اندازی و بهر‌ه‌برداری، نیازمند صرف هزینه‌های زیاد در طول عمر پروژه جهت به کارگیری، راه اندازی و احتمالاً تعمیر بخش‌های مختلف آن خواهد بود.

فهرست مطالب نشریه شماره ۶۷۵

نشریه شماره ۶۷۵ در قالب ۸ فصل و یک پیوست تنظیم شده است. پس از مقدمه به منظور ارائه تصویری از منبع غیر متعارف در ایران، آمار و اطلاعاتی بر اساس گزارش برنامه جامع سازگاری با اقلیم (تعادل بخشی بین منابع و مصارف آب در حوضه‌های آبریز) پرداخته شده است.

در فصل دوم، قوانین و مقررات موجود و مرتبط با جنبه های مختلف پساب و به ویژه تعرفه گذاری آن، ارائه می‌شود.  فصل سوم، به مروری بر منابع و مراجع بین المللی می‌پردازد، با این هدف که الگوهای مناسب برای تدوین راهنمای ملی تعرفه گذاری از آن ها قابل برداشت باشد.

فصل چهارم با مروری بر مفاهیم مدیریت یکپارچه منابع آب و ارائه مولفه‌ها و مفاهیم آن، ارتباط بین مطالعه حاضر و قالب‌های مدیریت یکپارچه منابع آب را ارائه می‌نماید. در فصل پنجم سناریوهای ممکنی که نقش پساب را در چرخه منابع و مصارف آب روشن می‌سازد، ارائه می‌شود.

هدف از مطالب ارائه شده در فصل چهار، ارائه دسته بندی مناسبی برای ارائه راهنمای تعیین تعرفه در حالت‌ها (سناریوهای) مختلف است. در نهایت با هدف بهره گیری از مطالعات انجام شده داخلی، مروری بر مطالعات انجام شده صورت گرفته است که مجموعه موارد، در پیوست راهنما ارائه شده است. هدف از بررسی پیشینه مطالعات، استفاده از تجارب موجود در بخش‌های مختلف تدوین راهنمای مورد نظر است. در فصل ششم فرآیند تعیین تعرفه خرید و فروش فاضلاب تصفیه شده برای سناریوهای مختلف مورد بررسی قرار می‌گیرد. در فصل هفتم اصول تعرفه گذاری ارائه می‌شود و در نهایت در فصل هشتم راهنمای تعرفه گذاری تدوین و ارائه می‌شود.

مروری بر وضعیت آب‌های برگشتی و پساب‌ها در کشور

• منابع آب غیر متعارف در ایران
• پساب‌ها

بررسی تجربیات بین المللی در زمینه تعرفه پساب

• ایالات متحده آمریکا
• کانادا
• آلمان و فرانسه
• کشورهای منا (MENA)
• جمع آوری و بررسی اطلاعات در دسترس از تجارب داخل کشور
• بررسی برنامه‌ریزی و مدیریت بهره‌برداری از فاضلاب تصفیه شده
• بررسی نحوه مشارکت و مدیریت بهره‌برداری از فاضلاب تصفیه شده
• بررسی ملاحظات برنامه‌ریزی برای تامین کنندگان و مصرف کنندگان پساب
• بررسی الگوریتم اجرایی و گردش کار فروش آب سالم و تعدیل آن‌ها برای استفاده از فاضلاب تصفیه شده
• بررسی فرایند تخصیص آب سالم و تعدیل آن استفاده از فاضلاب تصفیه شده
• بررسی سیاست‌های کلان راهبردی استفاده از فاضلاب تصفیه شده با توجه به اهداف چند گانه تصفیه

بررسی سناریوهای مختلف تصفیه و استفاده از پساب و بررسی هزینه‌ها و فواید هر سناریو

• بررسی وضعیت مصارف فاضلاب پیش از احداث تصفیه خانه
• بررسی سناریو تصفیه خانه فاضلاب و جایگزینی آن با منابع موجود و حفظ محیط زیست و آب خوان‌ها در دشت‌های ممنوعه و تعادل بین منابع و مصارف بین منابع و مصارف برای یک مصرف از مصارف مختلف
• بررسی سناریوی تصفیه فاضلاب صرفاً برای یک مصرف از مصارف مختلف
• بررسی سناریوی تصفیه خانه فاضلاب برای استفاده چند منظوره
• بررسی سناریوی امکان ذخیره سازی فاضلاب برای خرید فاضلاب تصفیه شده از آبفا و فروش فاضلاب تصفیه شده به مصرف کنندگان در هر سناریو

فرایند تعیین تعرفه خرید و فروش فاضلاب تصفیه شده برای سناریوهای مختلف

• داده‌ها و اطلاعات پایه مورد نیاز از فاضلاب کنونی تصفیه شده
• محاسبه هزینه‌‌های تصفیه فاضلاب و انتقال آن به محل مصرف برای سیستم مورد مطالعه
• محاسبه فواید مستقیم و غیر مستقیم فاضلاب تصفیه شده برای سیستم مورد مطالعه

تعرفه گذاری برای سناریوهای مختلف تصفیه و بهره‌برداری از فاضلاب

• محاسبه منافع حاصل از طرح برای فروشندگان و مصرف کنندگان فاضلاب تصفیه شده
• تعیین تمایل به پرداخت مصرف کنندگان در ستاریوهای خاص
• تعیین محدودیت اجرایی خاص سناریوهای مختلف
• تعیین محدودیت‌های قانونی و مقرراتی خاص سناریو‌های مختلف
• تعیین محدوده قیمت گذاری
• درنظر گرفتن تعرفه خرید فاضلاب تصفیه شده از آبفا و ارائه پیشنهادهای لازم
• تعیین ساختار تعرفه فروش به مصرف کنندگان و ارائه پیشنهادهای لازم

راهنمای تعرفه گذاری پساب‌ها

• ملاحظات قانونی و سازمانی
• ملاحظات برنامه ریزی و مدیریت
• سناریوهای مختلف استفاده از پساب
• الگوریتم تعرفه گذاری برای هر سناریو
• تعیین محدوده قیمت گذاری
• تعیین ساختار تعرفه فروش به مصرف کنندگان