نشریه شماره ۶۹۰

از مهم‌ترین ابزارهایی که بتوان بر مبنای آن ملاحظات محیط زیستی را در نظام برنامه ریزی نهادینه کرد، ارزیابی راهبردی محیط زیستی (SEA) است.  تهیه نشریه شماره ۶۹۰ با عنوان راهنمای راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی با همکاری سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی  به منظور ادغام ملاحظات محیط زیست در فرآیند برنامه‌ریزی و توسعه، در بالاترین سطوح تصمیم‌گیری کشور است.

نشریه شماره ۶۹۰ به عنوان یک ابزار کلیدی در جهت اجرای اهداف توسعه‌ی پایدار قلمداد می‌شود زیرا اجرای ارزیابی راهبردی محیط زیست یعنی شناسایی هرگونه پیامد‌های محیط زیستی در مراحل پیش از اجرا، حین اجرا و پس از اجرای سیاست‌ها و برنامه‌هاست تا بتوان تخریب و زیان‌های وارده بر محیط زیست را به حداقل ممکن و با حداقل هزینه‌ها کاهش داد.  از SEA می‌توان به عنوان مهم‌ترین ابزار در خدمت فرآیند توسعه‌ی پایدار استفاده کرد و روند توسعه را به سمت پایداری سوق داد و به تبع آن شاخص‌های توسعه‌ی پایدار را که در بر گیرنده ابعاد اقتصادی، اجتماعی، نهادی و محیط زیستی است، بهبود بخشید.

اهداف و سیاست‌های نشریه شماره ۶۹۰

ارزیابی آثار توسعه بر محیط زیست (EIA) یکی از ابزارهای کارآمد برای بررسی و ارزیابی فعالیت‌های انسانی بر محیط زیست است و بر مبنای آن، ساز و کارهای لازم برای کاهش اثرات سوء پروژه‌ها بر محیط زیست پیش بینی می‌شود. ارزیابی اثرات محیط زیستی برای هر پروژه به صورت جداگانه انجام می‌شود، بر این اساس، در کشورهایی که ارزیابی اثرات محیط زیستی در آن‌ها از الزام قانونی برخوردار است، اغلب فهرستی از پروژ‌ه‌های بزرگ و اثرگذار بر محیط زیست تهیه شده و مجریان برای ارزیابی آثار و پیامدهای محیط زیستی پروژ‌ه‌ها براساس چارچوب‌ها و دستورالعمل‌های مقرر، متعهد و مکلف شناخته می‌شوند.

هدف اصلی ارزیابی راهبردی محیط زیست، دخالت ملاحظات محیط زیستی در فرآیند برنامه ریزی است. در واقع پیش از انتخاب یک گزینه خاص، لازم است تجزیه و تحلیل جامعی در زمینه پیامدهای محیط زیستی صورت گیرد تا گزینه‌ای که کم‌ترین عواقب را دارد و از نظر جنبه‌های فنی اقتصادی نیز مطلوب است، انتخاب شود.

دامنه‌ی کاربرد نشریه شماره ۶۹۰

دامنه کاربرد نشریه شماره ۶۹۰ تمام تصمیم‌‍‌های راهبردی به استثنای مدیریت سواحل و استخراج معدن را در بر می‌گیرد. البته اعمال ارزیابی محیط زیستی در سطح عالی سیاست گذاری هنوز با محدودیت‌هایی مواجه است.

در حال حاضر نشانه‌های محدودیت منابع محیط زیستی در اقصی نقاط کره زمین آشکار شده است. زمین‌های کشاورزی به ندرت از امکان توسعه بیش‌تر برخوردار شده و اراضی حاصل خیز موجود نیز در نتیجه سوء مدیریت به صورت مستمر حاصل خیزی و باروری خود را از دست داده‌اند. بیش‌تر مراتع بیش از ظرفیت تحمل خود مورد چرا قرار گرفته و به تدریج قابلیت‌های آن‌ها تنزل یافته است. منابع دریایی و آبزیان در نتیجه بهره‌برداری‌های بی رویه و افزایش آلودگی‌ها به شدت در معرض تخریب قرار گرفته‌اند.

منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی در نتیجه استفاده بی رویه و ورود انواع آلاینده‌ها از نظر کمی و کیفی به شدت تنزل یافته و به عنوان یک چالش اساسی، بسیاری از جوامع را تحت تاثیر قرار داده‌اند. جنگل‌ها که در پایداری آب و هوا و تنظیم جریان‌های آبی نقش اساسی ایفا می‌نمایند، تخریب شده و در گستره تخریب آن‌ها در جوامع در حال توسعه به ابعاد نگران کننده‌ای رسیده است.

نقاط قوت نشریه شماره ۶۹۰

1. توانمندسازی نسبی دستگاه‌های متولی حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی در چند سال اخیر
2. ارتقای آگاهی نسبی مردم و مسئولین از اهمیت حفاظت از منابع طبیعی و محیط زیست
3. افزایش قابل ملاحظه تشکل‌های مردم نهاد محیط زیست و منابع طبیعی
4. افزایش تمایل اقشار مختلف جامعه برای حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی
5. افزایش قابل ملاحظه فارغ التحصیلان رشته‌های محیط زیست و منابع طبیعی

نقاط ضعف و تنگناها و چالش‌های نشریه شماره ۶۹۰

1. عدم توجه کافی به جایگاه منابع طبیعی در برنامه‌های کلان کشور
2. دانش ناکافی درمورد رهیافت ارزیابی راهبردی محیط زیست
3. فقدان روندها و ساز و کارهای منظم در گردآوری، توزیع داده‌ها و اطلاعات محیط زیستی
4. فقدان نظام‌های راهبردی موثر ملی و بین المللی
5. کمبود نیروی انسانی در زمینه ارزیابی راهبردی محیط زیست
6. توجه ناکافی به ملاحظات محیط زیستی در حوزه‌های برنامه ریزی
7. عدم هماهنگی و ارتباط منسجم و سازمان یافته بین دستگاه های اجرایی
8. تاکید بر جنبه‌های بهر‌ه‌برداری و کم توجهی به جنبه‌های حفاظتی محیط زیست و منابع طبیعی
9. فقدان نظام اطلاعاتی جامع محیط زیست برای تدوین و اجرای گزارش ارزیابی راهبردی محیط زیست

تمایز ارزیابی محیط زیست و ارزیابی راهبردی محیط زیست

هرچند ارزیابی راهبردی محیط زیست از روش‌هایی مشابه با ارزیابی اثرات محیط زیستی پیروی می‌کند، اما گستره و دامنه آن فراتر از ارزیابی اثرات محیط زیستی است و در مرحله سیاست گذاری وارد فرآیند تصمیم گیری و تصمیم سازی می‌شود. افزون بر آن، ارزیابی راهبردی محیط زیست حوزه‌های جغرافیایی گسترده‌تری را شامل می‌شود، در حالی که در ارزیابی اثرات محیط زیستی، دامنه محدودتری را شامل می‌شود.

ارزیابی اثرات محیط زیستی و ارزیابی راهبردی محیط زیست

به طورکلی، ارزیابی محیط زیستی به عنوان روشی تعریف شده که به کمک آن، شناخت صحیحی از جایگاه، نقش، کارکرد و آثار هر پدیده طبیعی یا انسان ساخت در محیط زیست شکل می‌گیرد. با استفاده از این روش می‌توان مشخص کرد که پدیده مورد نظر با محیطی که آن را احاطه کرده چه رابطه و بر هم کنشی دارند و چه نوع فرآیند‌ها و کنش‌های متقابلی میان آن ها برقرار است. به عنوان مثال، زمانی که درباره کارکردهای مختلف جنگل، مانند اثرات آن بر اقلیم، حفاظت خاک و آب، کنترل سیل، زیستگاه حیات وحش، جاذبه‌های گردشگری و بسیاری از عملکردهای دیگر جنگل بحث می شود، چنین مباحثی در زمره موضوعات ارزیابی محیط زیستی طبقه بندی می‌شوند.

طبق تعریف یونسکو ارزیابی پیامدهای محیط زیستی روشی است که به کمک آن، شناخت، پیش بینی، توصیف، تبیین و تبادل اطلاعات درباره اثرات منفی نوع بارگذاری بر انسان، سلامت جامعه و زیست بوم‌هایی که انسان برای استمرار حیات خود به آن ها وابسته است، میسر می‌کند.

براساس تعریف اتحادیه‌ی بین المللی ارزیابی اثرات، ارزیابی اثرات محیط زیستی فرآیند شناسایی، پیش بینی‌، ارزشیابی و اقدامات کاهش اثرات بیو فیزیکی، اجتماعی و دیگر اثرات مرتبط با توسعه پیشنهادی قبل از تصمیم گیری اصلی و عملیات اجرایی است.

رابطه میان ارزیابی راهبردی محیط زیست و ارزیابی اقتصادی محیط زیست

ارزیابی راهبردی ارتباط تنگاتنگی با ارزیابی اقتصادی پیدا کرده است. زیرا کارکردها و خدماتی که محیط زیست و زیست بوم‌ها ی(SEA) محیط زیست ارائه می‌کنند، دارای ارزش اقتصادی بوده و در صورتی که بازاری برای این دسته از کالاها و خدمات وجود داشته باشد، می‌توان آن‌ها را ارزش گذاری کرد. از سوی دیگر با داشتن اطلاعات اقتصادی از این کارکردها و خدمات آکوسیستمی می‌توان به صورت بهتری در زمینه فعالیت‌های توسعه‌ای در چارچوب سیاست‌ها، برنامه‌ها و طر‌ح‌ها تصمیم گیری کرد. به همین علت در ارزیابی راهبردی محیط زیست (SEA) تلاش می‌شود تا ارزش اقتصادی این کارکردها و خدمات آکوسیستمی به عنوان ملاحظات محیط زیستی در سطوح کلان برنامه ریزی (سیاست‌ها، برنامه‌ها و طر ح‌ها) ادغام شوند تا فعالیت‌های توسعه‌ای دچار اختلال نشوند یا اثرات آ نها بر محیط زیست به حداقل ممکن کاهش پیدا کند.

به طور خلاصه، ارزیابی راهبردی محیط زیست به همراه ارزش گذاری خدمات آکوسیستمی و محیط زیست، برنامه ریزان و تصمیم گیران را آگاه ساخته و توجه آنان را به موضوع پایداری محیط زیست افزایش می‌دهد و در این راستا راهکارهایی را جستجو می‌کند تا مشارکت همه جانبه ذی نفعان را در فرآیندهای تصمیم گیری و اجرا تضمین نماید.

پیشینه ارزیابی‌های محیط زیستی و ارزیابی راهبردی محیط زیست در ایران

ارزیابی راهبردی محیط زیست در ایران نظیر بسیاری از کشور‌های جهان برآمده از ارزیابی اثرات محیط زیستی مختص پروژه‌های جداگانه است. ازاین رو، پیش از ارائه‌ی پیشینه ارزیابی راهبردی محیط زیست در ایران جا دارد که به صورت اجمالی، پیشینه ارزیابی اثرات محیط زیستی به بحث گذارده شود. ارزیابی اثرات محیط زیست علی رغم اهمیت موضوع، از پیشینه‌ی چندان طولانی در ایران برخوردار نیست ولی می‌توان نشانه‌ها و احکامی از پیشینه‌ی ارزیابی اثرات محیط زیستی را در قوانین و مقررات محیط زیست کشور مشاهده نمود.

فهرست مطالب نشریه شماره ۶۹۰

در فصل اول نشریه شماره ۶۹۰، شماری از تعاریف ارائه شده از سوی صاحب نظران در خصوص ارزیابی راهبردی محیط زیست اشاره شده است. با توجه به اهمیت فزاینده محیط زیست در سطح جهان و شتاب روند تخریب محیط زیست، امروزه توجه به ملاحظات محیط زیستی در فرآیند برنامه ریزی به عنوان یک ضرورت جهانی و ملی و تنها راه رسیدن به توسعه‌ی پایدار مطرح شده است.

ارزیابی راهبردی محیط زیست یکی از مهم‌ترین ابزا‌رهای مدیریت محیط زیست برای مد نظر قرار دادن ملاحظات محیط زیستی در فرآیند برنامه ریزی و سیاست گذاری است. بنابراین هدف فصل دوم، نهادینه کردن موضوع ارزیابی راهبردی محیط زیست در بین دستگاه‌های اجرایی، حفاظت از محیط زیست و دستیابی به توسعه‌ی پایدار است. در واقع ارزیابی راهبردی محیط زیست ابزاری برای مدیریت محیط زیستی و تضمین دستیابی به اهداف توسعه‌ی پایدار است.

هدف از فصل چهارم نیز ارائه چارچوب‌ها و ساز و کارهای انجام مطالعات ارزیابی راهبردی محیط زیست SEA ، سیاست‌ها، برنامه‌ها و طرح‌ها PPP در کشور است.

کلیات

• تعاریف کلیدی ارزیابی اثرات محیط زیستی راهبردی محیط زیست
• بررسی اهداف، چشم اندازها و ضرورت‌های ارزیابی راهبردی محیط زیست
• پیشینه ارزیابی راهبردی در جهان
• پیشینه ارزیابی‌های محیط زیستی و ارزیابی راهبردی محیط زیست در ایران

مبانی و الزامات قانونی ارزیابی راهبردی

• الزامات ملی
• الزامات بین المللی
• تمایز ارزیابی محیط زیست و ارزیابی راهبردی محیط زیست
• قوت‌ها، نقاط ضعف و تنگناها و چالش‌های انجام ارزیابی راهبردی محیط زیست در کشور
• رابطه میان ارزیابی راهبردی محیط زیست و ارزیابی اقتصادی محیط زیست

بررسی رویکردها و روش‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیط زیست

• بررسی چارچوب‌ها و روش‌های ارزیابی راهبردی محیط زیست
• مدل‌های مختلف ارزیابی راهبردی محیط زیست
• چارچوب و مراحل انجام مطالعات ارزیابی راهبردی محیط زیست
• مراحل تدوین گزارش محیط زیست (مستند سازی)
• تدوین معیارها و شاخص‌های دسته بندی یا اولویت بندی طرح‌های عمرانی برای انجام ارزیابی راهبردی محیط زیست

خلاصه دستورالعمل ارزیابی راهبردی محیط زیستی طرح‌های عمرانی

• چارچوب و مراحل تهیه گزارش ارزیابی راهبردی محیط زیست
• مراحل انجام مطالعات ارزیابی راهبردی محیط زیست