نشریه شماره ۳۰۷
با توجه به شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب در ایران، وزرات نیرو با همکاری معاونت امور فنی سازمان مدیریت و برنامهریزی بر اساس ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه اقدام به تهیه نشریه شماره ۳۰۷ نموده است. نشریه شماره ۳۰۷ در راستای تشریح روشهای مطالعه پهنه بندی سیل و تعیین حد بستر و حریم رودخانه تنظیم شده است.
دامنه کاربرد نشریه شماره ۳۰۷
به دلیل رشد روز افزون جمعیت و توسعه سریع زندگی شهری و روستایی در اراضی حاشیه رودخانهها و افزایش تقاضا برای احداث این اراضی، متاسفانه روند تجاوز به بستر و حریم رودخانهها، تصرف غیر قانونی این گونه اراضی و دخل و تصرف غیر مجاز در آنها افزایش یافته است. به همین دلیل نشریه شماره ۳۰۷ به برسی پهنه بندی سیل و تعیین حد بستر و حریم رودخانههای ایران میپردازد.
ولی نشریه شماره ۳۰۷ شامل پهنه بندی سیل و تعیین حد بستر و حریم مسیلها، مردابها، دریاچهها و دریاها نمیشود. تعیین بستر رودخانه با سیلابهای واریزهای و گلی خارج از بحث نشریه است.
مطالعه هیدرولوژی
مطالعه هیدرولوژی یکی از اساسیترین مطالعات تعیین پهنههای سیل گیر، حد بستر و حریم رودخانه است. علت اهمیت آن، اثر گذاری آن در دقت پهنههای تعیین شده است. از سوی دیگر به علت کمبود اطلاعات، استفاده از روشهای مناسب برای افزایش دقت مطالعه هیدرولوژی اهمیت به سزایی دارد.
مطالعه هیدرولیک رودخانه
در تعیین پهنههای سیل گیر و حد بستر و حریم، باید رقوم سیلاب در مقاطع مختلف تعیین شود. در پهنه بندی خطر سیل در رودخانه بایستی سرعت و عمق جریان تعیین شود. تعیین عمق و سرعت جریان در مقاطع مختلف رودخانه، از طریق محاسبات هیدرولیک انجام میشود.
جایگاه نقشههای پهنه بندی سیل در مدیریت سیلاب
نقشههای پهنه بندی سیل در اقدامات مقابله با سیل، دارای کاربردهای به شرح زیر است.
- تدوین طرح مقابله اضطراری با سیل
- مشخص کردن اراضی سیل گیر در سامانههای هشدار سیلاب
- کمک رسانی و تخلیه مناطق در خطر سیلاب
- تعیین نرخ بیمه سیلاب پهنه بندی با خطرهای متفات
- تخلیلهای اقتصادی طرحهای مهار سیلاب
جایگاه قانونی تعیین حد بستر و حریم رودخانه
تعیین حد بستر و حریم رودخانهها امکان حفاظت بستر رودخانه در مقابل اشغال و احداث هر گونه تاسیسات غیر مجاز در آن را فراهم میسازد. بدین تریتب، بستر رودخانه که محل عبور سیلاب با دوره بازگشت ۲۵ ساله است، خالی از هر گونه ساخت و ساز باقی مانده و خسارت ناشی از سیلاب روی تاسییات احداثی کاهش مییابد. حفاظت از بستر رودخانه در سیلابهای بزرگتر نیز خسارت را کاهش میدهد.
کاربرد نقشههای پهنه بندی سیل و حد بستر و حریم در مدیریت و توسعه سیلاب دشت
با مدیریت سیلاب دشت، میتوان خساراتهای ناشی از سیل گیری را کاهش داد. مدیریت سیلاب دشت به وضع قوانین و تدوین آیین نامههای اجرایی و سازماندهی دستگاه اجرایی مناسب نیاز دارد. در این نشریه، فقط کاربردهای پهنه بندی سیل در مدیریت سیلاب دشت بحث میشود. مشخص نمودن کاربریهای مجاز و غیر مجاز هر یک از پهنههای سیل گیر، به قوانین و آیین نامههای اجرایی بستگی دارد.
کاربرد نقشههای پهنه بندی سیل در اقدامات مقابله با سیل
در نشریه شماره ۳۰۷ فقط به کاربردهای نقشههای پهنه بندی سیل در هر یک از موارد مقابله با سیلاب اشاره میشود.
- تدوین طرح مقابله اضطراری با سیل
- احداث سامانه هشدار سیل
- تهیه طرح تخلیه مناطق سیل زده و اجرای آن
- کمک رسانی اضطراری و امداد
کاربرد نقشههای پهنه بندی و سامانه هشدار سیل در مقابله با سیلاب
برای مقابله با سیلاب، طرحهای مختلفی بر اساس سناریوهای رخداد سیلاب تهیه میشود. بر اساس دادههای هیدرومتری که به ستاد مدیریت بحران گزارش میشود، میتوان پهنههای سیل گیر را از روی نقشههای پهنه بندی سیل مشخص نمود. در این صورت عملیات مقابله با سیلاب روی مناطق حساس پهنه سیل گیر متمرکز میشود.
نقشههای پهنه بندی سیل به همراه سامانه هشدار سیل، میتواند کارایی مناسبتری داشته باشد. در این صورت با پیش بینی اوج سیلاب یا هیدروگراف، میتوان پهنه سیل گیر متناظر با آن را تعیین و پیش از رخداد خسارت، اقدامات مقابله با سیلاب را انجام داد. برای مثال میتوان با انحراف سیلاب از سیل گیری مناطق حساس جلوگیری کرد.
کاربرد نقشههای پهنه بندی سیل در بیمه سیلاب
هدف اصلی بیمه سیل، پخش هزینه جبران خسارات سیل در طول زمان است. با استفاده از نقشههای پهنه بندی سیل، نرخ مختلفی برای هر پهنه سیل گیر تعیین میشود. به طوری که با توجه به ضریب خطر پذیری از هر پهنه، هزینه جبران خسارت در طول زمان تعیین میشود. بنابراین برای پهنههای سیل گیر با خطر پذیری بالا نرخ بیمه بالاتری تعلق میگیرد و برای پهنههای با خطر پذیری پایین نرخ بیمه پایینتری منظور میشود.
فهرست مطالب نشریه شماره ۳۰۷
فصل دوم و سوم نشریه شماره ۳۰۷ به بررسی دامنه و شیوه انجام مطالعات اولیه و پایه و در فصل چهارم ، طبقهبندی انواع جریان و سپس روشهای محاسبات هیدرولیک پرداخته شده است.
در فصل پنجم این نشریه ملاحظات و معیارهای حقوقی، فنی، اقتصادی و اجتماعی تعیین حد بستر و حریم رودخانه و پهنه بندی سیل مورد بحث قرار میگیرد و فصل ششم، نکاتی از مطالعات تخصصی را که باید در جمع بندی و تلفیق مورد توجه قرار گیرد، بحث میشود.
نقشههای پهنه بندی سیل کاربردهای مختلفی دارد که در فصل هفتم تشریح میشود. هر یک از عناوین مورد اشاره در این فصل، مانند مدیریت بحران و بیمه خسارات سیل، مستلزم تهیه یک راهنمای مستقل است ولی در این فصل، فقط کاربرد نقشههای پهنه بندی به اختصار توضیح داده شده است. این نشریه در ۱۱۸ صفحه منتشر شده است.
دامنه و شیوه انجام اقدامات اولیه
- برنامهریزی مطالعات
- مذاکره با کارفرما و سازمانهای مربوط
- جمع آوری آمار، اطلاعات و گزارشهای موجود
- دستورالعمل خدمات جانبی
دامنه و شیوه انجام مطالعات پایه
- مطالعه فیزیوگرافی
- دامنه و روش مطالعه هواشناسی
- مطالعه هیدرولوژی
- مطالعه کابری اراضی بستر و حاشیه رودخانه در گذشته
- مطالعه حقوقی
- مطالعات اقتصادی و اجتماعی
دامنه و روش انجام مطالعات تخصصی
- مطالعه ریخت شناسی و فرسایش رودخانه
- مطالعه هیدرولیک رودخانه
- مطالعه زیست محیطی
معیارها و ملاحظات پهنه بندی و تعیین حد بستر و حریم رودخانه
- معیارهای و ملاحظات حقوقی
- معیارها و ملاحظات فنی
- معیارها و ملاحظات فنی تعیین حد بستر و حریم رودخانه
- معیارها و ملاحظات اقتصادی و اجتماعی
تلفیق مطالعات و تهیه نقشهها
- نحوه جمع بندی نتیجههای به دست آمده از اقدامات اولیه و مطالعات پایه
- نحوه جمع بندی نتیجههای به دست آمده از مطالعات پایه
- نحوه جمع بندی و تلفیق مطالعات تخصصی
- تهیه نقشهها
- چگونگی انطباق تعیین حد بستر و حد حریمهای قبلی با تعیین حد بستر و حریم های جدید
- تطبیق میدانی حد بستر و حریم تعیین شده
- تهیه پیشنهادها در مورد چگونگی آزاد سازی و رفع تجاوزات صورت گرفته
- کاربرد نقشههای پهنه بندی سیل و حد بستر و حریم رودخانه
- کاربرد نقشههای پهنه بندی سیل و حد بستر در مدیریت و توسعه سیلاب دشت
- کاربرد نقشههای پهنه بندی سیل در اقدامات مقابله با سیل
- کاربرد نقشههای پهنه بندی سیل در بیمه سیلاب
- کاربرد نقشههای پهنه بندی سیل در تحلیلهای اقتصادی طرحهای مهار سیلاب