دستورالعمل ایمنی اجزای غیرسازهای ساختمان
در سازمانهای بزرگ بهتر است دستورالعملهایی رسمی برای خرید، نصب، ساخت و بهره برداری از اجزای غیرسازهای تدوین شود تا بر مبنای آن بتوان کار معماران، مهندسان، طراحان داخلی، طراحان فضاها، پیمانکاران و ساکنان ساختمان را کنترل کرد. قاعدتاً چنانچه هنگام ساخت ساختمانهای جدید یا بازسازی ساختمانهای موجود در نقشههای اجرایی، اتصالات تکیه گاهی و حایلبندیهای ویژه اجزای غیر سازهای نشان داده نشده باشند و در مشخصات فنی پروژه نیز اشارهای به آنها نشود، نمیتوان انتظار داشت که پیمانکار سازنده ساختمان یا پیمانکار نصب کننده اجزای غیرسازهای خود اقدام به طرح تدابیر حفاظتی لرزهای ویژه کند و برای اجرای آن به صرف زمان و هزینه بپردازد.
تمهیدات آیین نامههای ساختمانی کنونی در مورد اجزای غیرسازهای عموماً به تعداد محدودی از اجزاء اعمال میشوند، بنابراین رعایت الزامات آیین نامه نمیتواند تمام خطرات بالقوه را پوشش دهد.
دستورالعمل اجزای غیرسازهای
در سازمانهای بزرگی که درصدد حذف یا کاهش خسارات اجزای غیرسازه ای هستند، تهیه دستورالعملهای مکتوب مفید خواهد بود. این دستورالعملها که باید به کمک مهندسان مشاور معماری و سازه تدوین شوند، شامل بخشهایی هستند.
دامنه کار
ابتدا باید روشن شود که دستورالعملهای مورد نظر مربوط به کدام دسته از خریدها، تغییرات یا ساختهای جدید است. روشن است که همه اقلام غیرسازهای مشمول دستورالعملها نخواهند بود، زیرا اقلامی نظیر سبدهای کاغذ باطله، صندلیها، ساعتهای دیواری، پردهها و غیره نیز جزء اجزای غیرسازهای محسوب میشوند. اجزایی که ممکن است مستثنا شوند، عبارتند از اجزای سبک، بیخطر، غیر ضروری و ارزان قیمتی که ارتفاع نصب آنها از حد مشخصی کمتر باشد.
حد ارتفاع به طور معمول از ۱ تا ۵/ ۱ متر است، ولی در محلهای حضور اطفال، حد ارتفاع میز (یعنی ۷۵ سانتیمتر) مناسبتر است. دستورالعملها را میتوان با هدف اعمال بر کار طراحان و پیمانکاران خارج از سازمان، مهندسان و تعمیرکاران داخل سازمان یا با هدف اعمال بر استانداردهای محیط کار تنظیم کرد. بهتر است دستورالعملهای متفاوتی برای هر یک از سه دسته فوق تنظیم شود. همچنین دستورالعملها را میتوان با هدف استفاده در ساختمانهای نوساز بازسازی ساختمانهای موجود یا ترجیحاً برای هر دو منظور تهیه کرد.
مسئولیت
مسئولیت پیگیری و اجرای دستورالعملها در هر سازمان باید به همان بخشی سپرده شود که مسئولیت نظارت و هماهنگی طرحهای ساختمانی را به عهده دارد. نحوه تأیید مطابقت کار با ضوابط تصریح شده در دستورالعملها و نیز تضمین آن در مقابل کارفرما توسط طراح و پیمانکار، از موضوعاتی است که باید در قرارداد پیشبینی شود.
اهداف کلی
اهمیت برنامه محافظت اجزای غیرسازهای در برابر زمین لرزه باید در مقدمهای توسط مدیر اجرایی، رئیس سازمان یا هیأت مدیره در ابتدای دفترچه حاوی دستورالعملها بیان شود. اگر تنها روش برای انتقال مفاهیم مربوط به خطرات زمین لرزه به طراحان و پیمانکاران پروژه از طریق همین دستورالعملها باشد، بهتر است اطلاعاتی مقدماتی نیز به آن اضافه کرد مانند مثالهایی از انواع خساراتی که در صورت تبعیت نکردن از دستورالعملها به وقوع خواهد پیوست.
قواعد عملکردی
چنانچه کارفرما رعایت حداقل ضوابط آییننامه مورد استفاده را کافی نداند و خواهان طرحهای قویتری برای اجزای غیرسازهای پروژه باشد، باید سطح عملکرد مورد نظر خود را با صراحت ابراز کند.
یکی از راههای مشخص کردن قواعد عملکردی مورد نظر، ارجاع به قواعد تهیه شده برای پروژهها یا آیین نامههای دیگر است. به عنوان مثال، برخی از الزامات ذکر شده در آیین نامه کالیفرنیا در خصوص بیمارستانها میتواند برای سایر ساختمانهای مهم نیز مناسب باشد، اما موارد ارجاع به این گونه آیین نامهها باید انتخاب شوند، چون بسیاری از ضوابط موجود در آنها برای پروژه مورد نظر موضوعیت نخواهد داشت. روشن است که تأمین سطح عملکرد مورد نظر به راحتی امکان پذیر نیست، بنابراین قبل از تهیه مشخصات فنی پروژه، موضوع باید با مهندسان مشاور پروژه مورد بحث قرار گیرد.
همچنین در برخی موارد کافی بودن تدابیر به کار گرفته شده برای تأمین عملکرد مورد نظر، تا زمان وقوع زلزله به راحتی قابل سنجش نخواهد بود. در تهیه قواعد عملکردی باید توجه شود که کارفرما در ازای رسیدن به سطح حفاظتی بیشتر تا چه حد مایل است هزینه کند. برای این منظور میتوان برآوردهایی برای هر آیتم کاری تهیه کرد و به تصویب کارفرما رسانید.
تضمین کیفیت
تدابیر لازم برای کنترل کیفیت و کسب اطمینان از تطبیق مشخصات کارهای انجام شده با مشخصات فنی مورد نظر باید به کار بسته شود. مثلاً، چنانچه استفاده از پیچ مهاری برای مهار کردن اجزای غیرسازهای به دالها و دیوارهای بتنی در پروژه بهسازی لرزهای مورد نظر زیاد تکرار شود، باید نحوه آزمایش بارگذاری (کششی) درصدی از آنها مشخص شود. به عنوان نمونه در کالیفرنیا، برای بهسازی لرزهای اجزای غیرسازهای بیمارستانها، ضوابط سختی برای آزمایشهای بارگذاری پیچهای مهاری که در سوراخهای مته شده در بتن نصب میشوند، وضع شده است. به موجب این ضوابط نصف پیچها باید در محل با باری به میزان ۲ برابر بار مجاز خود کشیده شوند و در صورتی که هر یک از پیچها بیرون آمد، آنگاه همه پیچهای مجاور آن باید آزمایش شوند.
هماهنگی با مقررات، آیین نامهها و دستورالعملهای غیرلرزهای
در تدوین دستورالعمل مورد نظر ذکر این نکته ضروری است که مقاوم سازی لرزهای باید بدون فدا کردن ملاحظات حریق، ایمنی یا دیگر الزامات انجام شود. به عنوان نمونه شایع این امر، میتوان به جداسازهای ارتعاشی اشاره کرد که معمولاً با هدف جلوگیری از انتقال کامل نیروی ارتعاشی تجهیزاتی نظیر دستگاههای تهویه یا ژنراتورها (به ساختمان) مورد استفاده قرار میگیرند. راحتترین کار برای مقاوم سازی لرزهای آن است که دستگاه با پیچ به سازه متصل شود. اما این کار به معنای حذف فنری است که به عنوان سیستم جداساز ارتعاشی عمل میکند.
برای اجتناب از این وضعیت به جای پیچ کردن دستگاه و حذف فنر، میتوان نبشیهای مقید کنندهای را به تکیه گاه اضافه کرد. اگر این نبشیها به خوبی طراحی شوند، در عین ایجاد حفاظت لرزهای مورد نظر، مزاحمتی برای کار جداسازی ارتعاشی نیز فراهم نخواهند کرد. این گونه تعارضات میان الزامات ایمنی لرزهای و سایر الزامات ایمنی در درهای حریق و درهای راهروها نیز به چشم میخورد. از طرفی مطابق ضوابط ایمنی حریق، این درها باید کاملاً بسته باشند، اما از سوی دیگر در حین زلزله، تغییر مکانهای نسبی بین طبقات موجب گیر کردن آنها میشود که تخلیه ساختمان را با مشکل مواجه میکند.
الزامات طراحی اجزای غیرسازهای
بیشترین موردی که در مدارک فنی قراردادهای طراحی و اجرای ساختمانها مورد تأکید قرار میگیرد، لزوم تطبیق با آیین نامههای حاکم در محل اجرای پروژه است. با این وجود به دلیل آنکه تمهیدات آیین نامه تنها بر تعداد معدودی از اقلام غیرسازهای ساختمان اعمال میشود، در اکثر موارد الزامی به مهاربندی یا مقید کردن اجسامی نظیر رایانه، قفسههای بایگانی بلند، آینههای سنگین یا ظروف کوچک محتوی مواد شیمیایی وجود ندارد.
همچنین در پارهای موارد کارفرماخواهان آن است که برای بعضی اقلامی که مشمول آییننامه هستند،سطح حفاظتی بالاتری نسبت به الزامات آیین نامهها تأمین شود. در صورتی که دستورالعمل ساخت اجزای غیرسازهای اقدامات و تمهیداتی سختگیرانهتر از الزامات آیین نامه را در نظر داشته باشد، این موضوع باید صراحتاً اعلام شود. برای این منظور معمولاً از جملهای شبیه به این در دستورالعملها استفاده میشود.
رعایت هر یک از الزامات آیین نامه و یا این دستورالعمل که محدودکنندهتر هستند، الزامی است.
تراز نیروی طراحی موضوع دیگری است که باید در دستورالعمل به آن پرداخته شود. تراز نیرو نشان دهنده میزان نیروی اینرسی زمین لرزه است که جزء غیرسازهای باید برای مقابله با آن طراحی شود. همان گونه که قبلاً بیان شد، آیین نامههای ساختمانی درصدهای مختلفی از وزن را برای استفاده به عنوان نیروی افقی زمین لرزه توصیه میکنند. با توجه به اینکه بسیاری از اجزای غیرسازهای در آیین نامهها مورد توجه قرار نگرفتهاند، خود کارفرما یا طراح باید تراز نیروی این گونه اجزای خارج از شمول آیین نامهها را مشخص کنند.
جزئیات تجویزی
بعضی از روشهای ارتقای مورد نظر برای برخی اجزای غیرسازهای پُرتکرار در ساختمان را میتوان با رسم جزئیات مناسب در دستورالعمل نمایش داد. از جزئیات نشان داده شده میتوان به عنوان نقطه شروع برای تهیه این گونه جزئیات تیپ استفاده کرد. اما قبل از استفاده از هر یک از آنها، باید از مناسب بودن آن برای ساختمانهای مورد نظر اطمینان حاصل کرد.