نشریه شماره ۶۹۲

با توجه به اهمیت مبحث انتقال، توزیع و تحویل آب به بهره‌برداران، نحوه کاربرد و حصول بازده، امور آب وزارت نیرو در قالب طرح تهیه ضوابط و معیارهاي فنی صنعت آب کشور، نشریه شماره ۶۹۲ را تحت عنوان «دستورالعمل تعیین بازده آبیاري در شبکه‌هاي آبیاري و زهکشی در حال بهره‌برداري» با همـاهنگی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزي کشور در دستور کار قرار داده و پس از تهیه، آن را براي تایید و ابلاغ بـه عوامـل ذینفع نظـام فنـی و اجرایی کشور ارسال نموده است.

اهداف نشریه شماره ۶۹۲

هدف از تهیه نشریه شماره ۶۹۲، ایجاد هماهنگی در انتخاب روش و تجهیزات مورد نیاز، تعیین بازده‌هاي انتقـال، توزیـع، کاربرد و بهره‌برداري و نیز بهره‌وري آب آبیاري در شبکه‌هاي آبیاري و زهکشی در حال بهره‌برداري است. با به کارگیري این دستورالعمل، بازده و بهره‌وري آب آبیاري در این شبکه‌ها بـا روشـی یکسـان تعیـین شـده و قابـل بررسـی و تحلیـل خواهند بود.

اطلاعات بازده آبیاري و بهره‌وري آب در شبکه‌هاي آبیاري و زهکشی براي بررسی وضع موجود بهره‌برداري در مقایسـه با مبانی طراحی و اهداف طرح آبیاري و به عنوان مستندات براي بـازنگري و ارتقـاي مـدیریت‌، بهـره بـرداري و نگهـداري شبکه‌ها قابل بهره‌گیري است.

دامنه کاربرد نشریه شماره ۶۹۲

نشریه شماره ۶۹۲ رویه‌اي را براي تعیین بازده‌هاي انتقال، توزیع، کاربرد، بهره‌بـرداري و بهـره‌وري آب آبیـاري در انـواع شبکه‌هاي آبیاري و زهکشی با جریان آزاد (ثقلی) و تحت فشار ارائه می‌دهد. بـازده آبیـاري و بهـره‌وري آب کـه بـه روش پیشنهادي این دستورالعمل تعیین می‌شود، در بررسی وضع موجود و بازنگري برنامه بهره‌برداري و نگهـداري شـبکه‌هـاي آبیاري و زهکشی کاربرد دارد و با استفاده از این اطلاعات می‌توان مطالعات و اقدامات بهسازي شبکه‌ها را اولویت بندي کرد.

در این نشریه، نحوه‌ي انتخاب بازه‌ها و نقاط معرف براي اندازه‌گیري عوامل مورد نیاز و روش تعمیم این عوامل به تعیین بازده و بهره‌وري کلی آب آبیاري در شبکه‌هاي آبیاري و زهکشی در حال بهـره‌‌بـرداري بـراي جـامع‌تـرین وضـعیت پیشنهاد شده است. بر مبناي اهداف مطالعه و دقت مورد نظر، کاربران می‌توانند شبکه اندازه‌گیري مکانی و زمـانی عوا‌مـل مورد نیاز را متناسب با منابع و روش‌هاي انتقال، توزیع، تحویل و کاربرد آب، مشخصات فیزیکی و مدیریت بهـره‌بـرداري و نگهداري، ترکیب و مراحل رشد محصولات کشت شده و ویژگی‌هاي خاك، زمین و آب را انتخاب کنند.

شبکه آبیاري

شبکه آبیاري به مجموعه مجاري (کانال، فلوم و غیره) و سازه‌هاي هیدرولیکی گفته می‌شود که براي انتقـال، توزیـع و تحویل آب احداث می‌شود. در آیین نامه اجرایی نحوه مصرف آب کشاورزي، شبکه آبیاري به اصـلی و فرعی تفکیک شده که به ترتیب تحت مسئولیت وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزي است. شبکه اصلی آبیاري نقـش انتقال و تحویل آب تا آبگیرهاي مزرعه و شبکه فرعی آبیاري نقش توزیـع آب در داخـل واحـد‌هـاي مزرعـه و تحویـل بـه مصرف کنندگان را بر عهده دارند.

بازده و بهره‌‌وری آبیاری در شبکه‌ها

بازده و بهره‌وري آب آبیاري شاخص‌هایی هستند که براي کمی نمـودن مصـرف مفیـد آب تـامین شـده بـراي اهـداف آبیاري در یک قطعه زراعی، مزرعه یا شبکه آبیاري و زهکشی به کار می‌روند.

بازده کلی آبیاري بـه صـورت نسـبت مقـدار آب ذخیره شده در خاك (محدوده توسعه ریشه) به مقدار آب تامین شده و بهـره‌وري آب (از دیـدگاه فیزیکـی) برحسـب نسبت مقدار محصول به دست آمده به مقدار آب مصرفی براي تولید آن محصول تعریف می‌شود.

در شبکه آبیاري و زهکشی، حرکت آب از منبع تا محل مصرف را می‌توان تحت سه فرآینـد جداگانـه انتقـال، توزیـع و کاربرد در مزرعه بررسی کرد. در این سه فرآیند، بخشی از آب به صورت‌هاي مختلف از جمله نشت در کانال‌ها یا لوله‌هاي انتقال و توزیع، تبخیر سطحی، سر ریز شدن و نشت در کانال‌ها، سازه‌ها و تجهیزات و تحویل مازاد بر برنامه از دسترس بهره‌بردار شبکه آبیـار‌ي خارج شده و به طور مستقیم قابل استفاده بهره‌بردار نیست. به لحاظ زمانی و مکانی شرایط تحویل عادلانـه آب را نیز مختل می‌نماید.

عوامل موثر بر بازده آبیاري در شبکه‌ها

در شرایط معمول، بخشی از آب تامین شده براي شبکه آبیاري و زهکشـی در طـی فرآینـد انتقـال، توزیـع، تحویـل و کاربرد در مزرعه از دسترس خارج می‌شود و بازده آبیاري در شبکه را به کمتر از ۱۰۰ درصـد کـاهش مـی‌دهـد. بـا پیش بینی‌هاي لازم (سازه‌اي و غیرسازه‌اي) مقداري از این آب، قابل بازیافت و اسـتفاده مجـدد خواهـد بـود. در غیـر ایـن صورت، این آب به منابع سطحی یا زیرزمینی وارد شده و ممکن است در پایین دسـت شـبکه مـورد اسـتفاده قـرار گیـرد. به هرحال، از دسترس خارج شدن این میزان آب حصول اهداف طرح آبیاري (همچون آبیاري سطح تحت پوشـش، رعایـت ترکیب کشت مورد نظر و دستیابی به درآمدهاي پیشبینی شده) را با محدویت زیاد روبرو می‌سازد.

فهرست مطالب نشریه شماره ۶۹۲

نشریه شماره ۶۹۲ در ۴ فصل و ۱۲۱ صفحه تهیه شده است. فصل اول این دسـتورالعمل، تعاریفی مربوط به کـاربرد مفـاهیم مشـترك بـراي تعیـین بـازده آبیـاري و بهره وري آب در شبکه‌هاي آبیاري و زهکشی در حال بهره بـرداري ارائه کرده است.

فصل دوم به مواردي در فرآیندهایی انتقال، توزیع و کاربرد آب در مزرعه اشاره می‌شود که به موجـب آن بخشـی از آب تامین شده از دسترس شبکه آبیاري و زهکشی خارج می‌شود که به طور مستقیم توسط بهره‌بردار قابل استفاده نخواهد بود. پس از آن، نحوه‌ي محاسبه و تعیین بازده آبیاري و بهره‌وري آب در شبکه‌هاي در حال بهره‌برداري آبیاري و زهکشـی ارائه می‌شود.

فصل سوم محاسبه بازده آبیاري و بهره‌وري آب در شبکه آبیاري و زهکشی در حال بهره‌برداري است. این محاسبات مستلزم تعیین عواملی اسـت کـه در تعیین این شاخص‌ها به طور مستقیم و غیرمستقیم به کار می‌روند. داده‌ها و اطلاعات مورد نیاز در بازه‌ها، نقاط و مـزارع نمونه، اندازه‌گیري و جمع‌آوري می‌شوند.

اندازه‌گیري عوامل مورد نیاز تعیین بازده‌هاي آبیاري و بهره‌وري آب در شبکه‌هاي آبیاري و زهکشـی در تمـامی مسـیر انتقال، توزیع آب و مزارع تحت پوشش شبکه براي کل دوره بهره‌برداري، مستلزم صرف هزینه و زمان زیاد اسـت. درفصل ۴ نحوه‌ي انتخاب شبکه، مکان و زمان اندازه‌گیري این عوامل از محل‌ها و در زمان‌هـایی کـه نماینـده و معـرف شـرایط همگن هستند، ارائه می‌شود.