مدیریت جریان نقدینگی پروژه‌های عمرانی

در شرایط نرمال، هیچ کارفرمایی تمام مبلغ ادعا و مطالبه شده در یک صورت وضعیت را بدون ارزیابی پرداخت نمی‌کند. بنابراین لازم است روش توافق شده‌ایی برای محاسبه کار انجام شده و تایید مبلغ قابل پرداخت به ازاء آن، وجود داشته باشد.

در قراردادهای قیمت مقطوع، برنامه عملکرد (Performance Plan) باید قبل از شروع پرداخت به پیمانکار، تهیه و توافق شود. بدین ترتیب با در دست داشتن پیشرفت مورد انتظار ماهانه (Expected Monthly Progress)، می‌توان میزان دست یابی پیمانکار به پیشرفت مورد انتظار را علاوه بر نتایج حاصل از اندازه گیری پیشرفت، مبنای ارزیابی عملکرد و پرداخت قرار داد.

‌برنامه عملکرد به دو روش قابل تهیه است.

1. ‌روش زمانبندی مقادیر (Schedule of value method) توزیع اوزان نسبی با توجه به زمانبندی فعالیت‌ها‌
2. ‌روش تخصیص منابع به شبکه فعالیت‌ها (Resources loaded CPM network method‌) منحنی یا هیستوگرام منابع زمانبندی شده‌

‌پیمانکار باید همراه با هر صورت وضعیت‌، مدارک پشتیبان قابل ارزیابی ارایه دهد. این مدارک با توجه به ماهیت سیستم اندازه گیری پیشرفت کار، تعیین میشود.

‌اندازه گیری پیشرفت در سطح بسته‌های کاری، قرارداد و پروژه، از طریق ترکیب وزنی پیشرفت فعالیت‌ها انجام می‌شود. بدین ترتیب در کنار سیستم اندازه گیری پیشرفت کار، سیستم وزن دهی بر اساس ساختار تجزیه کار پروژه نیز مطرح می‌شود.

اجزاء اصلی سیستم اندازه گیری پیشرفت کار

PMS پروژه = PMS فعالیت‌ها + اوزان نسبی

متداول‌ترین روش‌های محاسبه پیشرفت بسته‌های کاری و فعالیت‌های یک پروژه

Unit completed method بر اساس مقایسه ‌احجام کار برنامه ریزی شده‌ با ‌احجام کار اجرا شده‌ است. دارای کاربرد برای فعالیت‌های قابل تکرار با واحدهای اندازه گیری طولی، سطحی و حجمی است. به طور مثال اجرای سازه‌های بتنی، بر اساس حجم متر مکعب و یا لوله گذاری، بر اساس طول (کیلومتر) است.

Weighted units method بر اساس ارزش توافقی برای فعالیت‌های دراز مدت است. شامل زیرفعالیت‌های همزمان بوده که‌‌ بر اساس واحدهای مختلف اندازه گیری می‌شوند و لزومأ متوالی انجام نمی‌شوند‌‌. ‌نصب سوله، آماده کردن مهره پیچ‌های فونداسیون (عدد)، تراز ستون‌ها با گوه (درصد)، نصب ستون‌ها (عدد). نصب تیرچه‌های سقفی (عدد)، اجرای اتصالات تقویتی و تسمه کشی (عدد)، اصلاح شکم دادگی (مورد/درصد)، شاغول و تراز (درصد)، اتصالات (عدد) و کنترل پانچ لیست (درصد).

Incremental milestones method بر اساس ارزش توافقی مایلستون‌های متوالی‌ است. تامین و نصب یک پمپ صنعتی، رسیدن پمپ به کارگاه، استقرار روی فونداسیون،  ترازکردن، اتصال به لوله‌های ورودی و خروجی، روغن کاری و راه اندازی آزمایشی، تایید عملکرد و تحویل.

Start-Finish method براساس ارزش گذاری‌ ۰٪ برای شروع و ‌% ۱۰۰ برای تکمیل یا خاتمه فعالیت‌هایی که مدت زمان انجام آنها کوتاه است.

Opinion method بر اساس نظر کارشناسی در مورد فعالیت‌هایی مانند ایجاد تسهیلات موقت در یک کارگاه، لایروبی یک حوضچه‌ یا احداث فضای سبز و …

Cost ratio method بر اساس مقایسه ‌هزینه یا کار/ساعت برآورد شده‌ با ‌هزینه یا کار/ساعت واقعی است.‌ خدمات نظارت کارگاهی، از ۵۰۰۰ ساعت نظارت، ۱۲۵۰ ساعت نظارت انجام شده است‌.

مسئولیت‌ها در توسعه سیستم‌های اندازه گیری پیشرفت کار

‌ملاحظاتی پیرامون تعیین اوزان نسبی

• ‌سیستم وزن دهی یکی از حساس‌ترین بخش‌های طرح ریزی سیستم PMS پروژه است. در صورتعدم وجود سنخیت و تناسب بین اوزان نسبی و احجام فیزیکی کار، تلاش های پیمانکار را به سمتانجام بخش هایی که به سهولت می تواند دریافتی بیشتری داشته باشد، سوق می دهیم.
• ‌برای پرهیز از مشکلات فوق، وزن دهی به صورت توأم پایین به بالا ‌ و ‌ بالا به پایین‌ انجام می‌شود. ‌
• ‌برای ادغام اطلاعات غیر هم سنخ، از برآوردهای مالی و نیروی انسانی ،‌بالا به پایین‌ در وزن دهی استفاده می‌شود.
• ‌برای مقایسه اطلاعات هم سنخ، از برآوردهای مرتبط با فیزیک کارها‌ پایین به بالا ‌در وزن‌دهی استفاده می‌شود. ‌تناژ نصب، تعداد شیت نقشه، مترمکعب کارهای خاکی و ..‌
• ‌در صورتی که به هر علت امکان وزن دهی حتی الامکان دقیق، وجود نداشته باشد. لازم خواهد بود تا بابرقراری مکانیزم‌هایی مانند Work Order‌، کنترل جبهه‌های کاری پیمانکار بدست گرفته شود.

سیستم‌های پرداخت به پیمانکار

سیستم‌های پرداخت به پیمانکار را می‌توان به روش‌های مختلفی طبقه بندی نمود. لیکن از دیدگاه پوشش‌دهی ریسک‌هایی که طرفین قرارداد بر عهده می‌گیرند، می‌توان آن را به دو گروه کلی زیر تقسیم نمود.

• ‌سیستم‌های پرداخت بر اساس قیمت (Price-based)، مانند قراردادهای قیمت مقطوع ‌Lump-sum‌
• ‌سیستم‌های پرداخت بر اساس هزینه (Cost-based)، مانند قراردادهای بازپرداختی Cost-reimbursable

به نظر می‌رسد، انتخاب یک سیستم پرداخت مناسب‌، بستگی به عواملی کلیدی همچون موارد زیر دارد.

• ماهیت کار‌
• میزان تکمیل طراحی‌ها ‌
• سیاست‌های کارفرما‌

در شرایطی که کارفرما خواهان حداکثر قطعیت در قیمت تمام شده کار باشد، سیستم های Price-based مورداستفاده قرار می گیرند. این سیستم ها عمدتأ هنگامی مورد استفاده قرار می گیرد که طراحی ها حتی الامکان کاملشده و یا تغییرات قابل توجهی پیش بینی نگردد.

در صورتی که کارفرما ،خواهان انعطاف پذیری نسبت به تغییرات پروژه بوده ‌یا پارامترهای نامشخص و غیر قطعیزیادی، بویژه در زمینه برآورد احجام کارها، در پروژه وجود داشته باشد، معمولأ قراردادهای Admeasurement (مانند T&M و فهرست بها و مقادیر) مورد استفاده قرار می‌گیرد. مشخصه‌های عمومی سیستم‌های Cost-based عدم امکان برآورد دقیق هزینه‌ها (در حد قابل قبول)‌‌ شامل است. وجود اعتماد بین طرفین قرارداد‌ و ‌تمایل به سرشکن کردن ریسک‌ها.

کارفرما در تمامی سیستم‌های پرداخت فوق، لازم است به نحو صحیحی، میزان کار انجام شده اندازه گیری شود که در ادامهبه این موضوع پرداخته شده است.

برخی از متداول ترین روش‌های پرداخت به پیمانکاران

1. پرداخت به تناسب پیشرفت (Progress Payment)
2. پرداخت بر اساس مایلستون‌های پاس شده (Milestone Payment)
3. پرداخت ثابت (Fix Payment)
4. پرداخت بر اساس احجام کارهای انجام شده (Quantity Payment)
5. پرداخت‌های دیگر و ترکیبی …

برخی از متداول ترین روش‌های پرداخت بر اساس مایلستون

1. ‌در تمامی موارد، لزومأ نیاز به طرح ریزی PMS نیست و در مواردی، همراه نمودن گواه مثبت (Evidence) که دلالت بر پاس شدن مایلستون نماید، کافی است.
2. انتخاب چگونگی مایلستون‌ها، بستگی اکید به ماهیت پروژه و قرارداد و ریسک‌های مطرح در روابط بین کارفرما و پیمانکار دارد.

1. پرداخت مایلستونی بر اساس میزان پیشرفت کار (Progress-based)
2. پرداخت مایلستونی بر اساس اقلام تحویلی (Deliverable-based)
3. پرداخت مایلستونی بر اساس احجام کار (Quantity-based)
4. پرداخت مایلستونی بر اساس رویدادها (Event-based)
5. پرداخت مایلستونی بر اساس زمان (Time-based)
6. مبناهای دیگر + ترکیب موارد فوق

جمع بندی

1. PMS فعالیت‌ها و پروژه یک نوع شبیه سازی از واقعیت پیشرفت کار فعالیت‌ها و پروژه است.
2. اگر از PMS پروژه به عنوان مبنای پرداخت به پیمانکار استفاده شود، لازم خواهد بود تا در تعیین اوزان و نحوه اندازه گیری فعالیت‌ها دقت کافی مبذول شود تا بتوان از این محاسبات به عنوان ابزار هدایت پیمانکار استفاده نمود.
3. ارزیابی عملکرد پیمانکار، از طریق ترکیب نتایج PMS با پارامترهای کلیدی دیگر مانند میزان‌، ‌میزان دستیابی به اهداف زمانی‌،‌ میزان دستیابی به پیشرفت مورد انتظار ‌و … نیز می‌تواند‌ میزان دستیابی به اهداف مالی‌،‌ مراعات استانداردها و ملاحظات کیفی انجام پذیرد.
4. ‌بازی با اوزان نسبی، می‌توان جریان‌ برنامه پیشرفت‌ در ابتدای پروژه، با استفاده از نقدینگی پروژه / قرارداد را قبلأ به طور دلخواه طراحی کرد و با مهندسی معکوس، در مورد نکات مهمی همچون، درصد پیش پرداخت، نحوه پرداخت و … قراردادهای اصلی و فرعی پروژه، تصمیم گیری نمود.