نعل درگاه
نعل درگاه به قطعه چوب یا تیرکی (فلزی) گفته می‌شود که در قسمت فوقانی پنجره گذاشته می‌شود و وظیفه آن تحمل بار آجر و سایر اجزا فوقانی است. نعل درگاه وزن بارهاى وارده را تحمل کرده و به ستون‌ها یا دیوارها منتقل مى‌کند. سطحى از دیوار یا ستون که دو سر نعل درگاه روى آن قرار مى‌گیرد تکیه‌گاه نام دارد. حداقل ارتفاع نعل درگاه ۱۵ سانتى‌متر و حداقل باید ۲۰ تا ۲۵ سانتى‌متر از هر طرف روى دیوارهاى جانبى (تکیه گاه) قرار گیرد.
آ‌شنایى با انواع نعل درگاه
نعل در گاه در انواع مختلف اجرا می‌شود. از جمله نعل در گاه با تیر آهن، نعل بتنی، نعل چوبی و نعل قوس آجری.
نکات اجرایى در ساخت انواع نعل درگاه
- ارتفاع مناسب داشته باشد تا سرگیر نباشد.
- از دو تیر آهن استفاده شود.
- تیرآهن‌هاى دو تکه و وصله دار مورد استفاده قرار نگیرد.
- تیرآهن‌ها داراى بست اتصال به همدیگر باشند.
- تکیه گاه تیرآهن‌ها روى دیوار حداقل ۲۰ سانتى‌متر باشد.
- در نعل بتنى (پوتر) اگر پایه آجرى است از تکیه‌گاه مناسب برخوردار باشد.
- عرض نعل با دیوار آجرى یکسان باشد.
- در مواقعى که پایه‌ها بتنى است نعل درگاه با پایه اتصال داشته باشد.
- در نزدیکى تکیه گاه و در محل برش فاصله خاموت‌ها کم‌تر از طول پوتر باشد.
- از قوس‌هاى آجرى باربر، جهت نعل درگاه استفاده شود.
- در نعل چوبى از تیرهاى مقاوم با مقطع گرد و چهار تراش استفاده شود.
- حداقل تکیه‌گاه براى تیر چوبى ۳۰ سانتى متر از طرفین است.
- براى جلوگیرى از غلطیدن تیرهاى گرد سیم مفتول دور پیچ شود.
- تیرهاى چوبى قبل از مصرف با اندود گچ یا قیر (مواد شیمیایى) آغشته شود.
نعل درگاه تیرآهن و پروفیل‌هاى مورد استفاده در ساخت آن
نعل درگاه تیر آهن از دو تیر آهن متصل به هم تشکیل شده و در ساختمان‌های با اسکلت‌های مختلف کاربرد دارد. براى ساختن نعل درگاه آهنى ابتدا دو تیرآهن را با فاصله مناسب با عرض تکیه گاهى که نعل درگاه روى آن قرار مى‌گیرد به صورت موازى روى سطح صاف قرار مى‌دهند و با جوش دادن تعدادى تسمه آهنى با فاصله حدود ۴۰ سانتیمتر به بال بالا و بال پایین تیر آهن‌ها، نعل نصب است. برای نصب نعل بر روی تکیه‌گاه ابتدا کف تکیه‌گاه را کاملاً تراز می‌کند. سپس تیر آهن را روی تکیه‌گاه قرار داده و فاصله بین دو تیر آهن را با آجر پر می‌کنند. بهتر است پس از جوشکاری تیر آهن‌ها و تسمه‌ها را با ضد زنگ بپوشاند. پروفیل‌های مورد استفاده در نعل درگاه آهنی معمولاً از دو نیمرخ I شکل یا دو ناودانی تشکیل می‌شوند. پس از نصب تیر آهن‌های نعل درگاه عمل دیوار چینی روی آن ادامه پیدا می‌کند.
نعل درگاه بتن مسلح
نعل درگاه بتنى یک تیر مقاوم بتنى است که براى تقویت آن از میلگردهاى فولادى استفاده مى‌شود. هنگامى که به نعل درگاه بتنى نیرو وارد مى‌شود قسمت‌هاى فوقانى آن فشرده و قسمت‌هاى زیرین آن کشیده مى‌شود. براى ایجاد مقاومت لازم در برابر نیروى کششى در سطح تهتانى بتن، از فولاد استفاده مى‌شود زیرا مقاومت کششى فولاد بسیار زیاد است.
این نعل درگاه‌ها بیشتر در ساختمان‌هاى اسکلت بتنى استفاده مى‌شود که به آن تیر بتنى یا پوتر هم مى‌گویند. براى ساختن چنین نعل درگاهى ابتدا میل گردهاى مورد نیاز را پس از محاسبه به طول‌هاى لازم مى‌برند و با میلگردهاى دیگرى به نام خاموت به یکدیگر متصل مى‌کنند. جهت جلوگیرى از نیروى برشى که در محل تکیه گاه تیر وجود دارد میلگردهاى خاموت را در فواصل نزدیک به هم در محل تکیه گاه مورد استفاده قرار می‌دهند.
نعل درگاه چوبى
این نوع نعل درگاه از تیرهاى مقاوم چوبى (چوب‌هایى که وزن مخصوص بالایى دارد) با مقطع گرد یا چهار تراش ساخته مى‌شود. بدین ترتیب که حداقل دو تیر چوبى را به صورت موازى در طرفین و روى تکیه گاه‌ها به گونه‌اى قرار مى‌دهیم که تیرها به اندازه ۳۰ سانتى متر از طرفین روى تکیه گاه‌ها قرار گیرند. براى جلوگیرى از غلطیدن چوب‌هاى گرد بر اثر بار وارده، باید قسمت وسط و دو سر تیرها را با قطعات چوبى و با استفاده از میخ به هم متصل کرد. نعل درگاه چوبى معمولاً در کارهاى آجرى به کار مى‌رود.
نکته قابل توجه در نعل درگاه‌هاى چوبى این است که اگر دهانه نعل درگاه کوتاه یا نیروهاى وارده بر آن کم باشند دیوار چینى بر روى آن به طریقه معمولى انجام مى‌شود. اما اگر دهانه طویل با نیروى وارد بر آن زیاد باشد ممکن است تیرهاى چوبى نتوانند مقاومت کافى داشته باشند، بنابراین مى‌توان روى آنها را ابتدا یک قوس آجرى ساخت و سپس با قوس دیگرى به نام قوس آزاد کننده بار بر روى آن استحکام نعل درگاه را بیشتر کرد.
نعل درگاه قوس آجرى
در گذشته‌های دور انتقال بار به پایه‌ها از طریق قوس انجام مى‌شد. با شناخت و کاربرد مصالح جدید چون آهن و بتن، دیگر اجبارى براى ساختن قوس وجود ندارد. امروزه طراحان با دید سنت گرایى و با تلفیق معمارى مدرن و کهن، قوس‌هاى آجرى زیبایى را با بتن و فولاد براى انتقال بار نعل درگاه به پایه‌ها طراحى و اجرا مى‌کنند.
ترک در نعل درگاه
به علت‌های زیر، نعل درگاه و سطوح زیر آن می‌شکنند.
- در اثر نشست ستون زیر نعل درگاه، به علت اهرم شدن آن، برش افقی به وجود آید.
- برش‌های عمودی به خاطر وجود پیوند و اثر نیروهای فشاری در امتداد تیر نعل درگاه و برش‌های طولی بعد از مقدار گیر نعل درگاه به وجود می‌آید که در هر دو حالت، جداره ترک‌ها را تراشیده، باز می‌کنند. بعد، محل مرطوب شده را با اصطلاحاً گچ تیزون (زودگیر) پر کرده و زمینه را با کشته کشی آماده می‌سازند و سپس ترک‌ها را به ترتیب ترمیم و تعمیر می‌کنند.
معایب نعل درگاه
نعل درگاه تیرهایی هستند که جهت انتقال بارهای ثقلی قسمت بالای بازشو به دیوارهای طرفین بازشو به کار می‌روند از جمله موارد ضعف که در ساختمان‌های ساخته شده خشتی دیده می‌شود.
نصب نعل درگاه
برای نصب درگاه رعایت شرایط زیر الزامی است.
- طول نشیمن نعل درگاه بر روی دیوار، در هر طرف باید حداقل ۳۰ سانتیمتر باشد.
- در صورت استفاده از کلاف‌های قائم در اطراف بازشوها، نعل درگاه باید به نحو مناسبی به آنها متصل شوند.
- عرض نعل درگاه باید مساوی ضخامت دیوار باشد.