نشریه شماره ۶۹۲
با توجه به اهمیت مبحث انتقال، توزیع و تحویل آب به بهرهبرداران، نحوه کاربرد و حصول بازده، امور آب وزارت نیرو در قالب طرح تهیه ضوابط و معیارهای فنی صنعت آب کشور، نشریه شماره ۶۹۲ را تحت عنوان «دستورالعمل تعیین بازده آبیاری در شبکههای آبیاری و زهکشی در حال بهرهبرداری» با همـاهنگی سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور در دستور کار قرار داده و پس از تهیه، آن را برای تایید و ابلاغ بـه عوامـل ذینفع نظـام فنـی و اجرایی کشور ارسال نموده است.
اهداف نشریه شماره ۶۹۲
هدف از تهیه نشریه شماره ۶۹۲، ایجاد هماهنگی در انتخاب روش و تجهیزات مورد نیاز، تعیین بازدههای انتقـال، توزیـع، کاربرد و بهرهبرداری و نیز بهرهوری آب آبیاری در شبکههای آبیاری و زهکشی در حال بهرهبرداری است. با به کارگیری این دستورالعمل، بازده و بهرهوری آب آبیاری در این شبکهها بـا روشـی یکسـان تعیـین شـده و قابـل بررسـی و تحلیـل خواهند بود.
اطلاعات بازده آبیاری و بهرهوری آب در شبکههای آبیاری و زهکشی برای بررسی وضع موجود بهرهبرداری در مقایسـه با مبانی طراحی و اهداف طرح آبیاری و به عنوان مستندات برای بـازنگری و ارتقـای مـدیریت، بهـره بـرداری و نگهـداری شبکهها قابل بهرهگیری است.
دامنه کاربرد نشریه شماره ۶۹۲
نشریه شماره ۶۹۲ رویهای را برای تعیین بازدههای انتقال، توزیع، کاربرد، بهرهبـرداری و بهـرهوری آب آبیـاری در انـواع شبکههای آبیاری و زهکشی با جریان آزاد (ثقلی) و تحت فشار ارائه میدهد. بـازده آبیـاری و بهـرهوری آب کـه بـه روش پیشنهادی این دستورالعمل تعیین میشود، در بررسی وضع موجود و بازنگری برنامه بهرهبرداری و نگهـداری شـبکههـای آبیاری و زهکشی کاربرد دارد و با استفاده از این اطلاعات میتوان مطالعات و اقدامات بهسازی شبکهها را اولویت بندی کرد.
در این نشریه، نحوهی انتخاب بازهها و نقاط معرف برای اندازهگیری عوامل مورد نیاز و روش تعمیم این عوامل به تعیین بازده و بهرهوری کلی آب آبیاری در شبکههای آبیاری و زهکشی در حال بهـرهبـرداری بـرای جـامعتـرین وضـعیت پیشنهاد شده است. بر مبنای اهداف مطالعه و دقت مورد نظر، کاربران میتوانند شبکه اندازهگیری مکانی و زمـانی عوامـل مورد نیاز را متناسب با منابع و روشهای انتقال، توزیع، تحویل و کاربرد آب، مشخصات فیزیکی و مدیریت بهـرهبـرداری و نگهداری، ترکیب و مراحل رشد محصولات کشت شده و ویژگیهای خاک، زمین و آب را انتخاب کنند.
شبکه آبیاری
شبکه آبیاری به مجموعه مجاری (کانال، فلوم و غیره) و سازههای هیدرولیکی گفته میشود که برای انتقـال، توزیـع و تحویل آب احداث میشود. در آیین نامه اجرایی نحوه مصرف آب کشاورزی، شبکه آبیاری به اصـلی و فرعی تفکیک شده که به ترتیب تحت مسئولیت وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی است. شبکه اصلی آبیاری نقـش انتقال و تحویل آب تا آبگیرهای مزرعه و شبکه فرعی آبیاری نقش توزیـع آب در داخـل واحـدهـای مزرعـه و تحویـل بـه مصرف کنندگان را بر عهده دارند.
بازده و بهرهوری آبیاری در شبکهها
بازده و بهرهوری آب آبیاری شاخصهایی هستند که برای کمی نمـودن مصـرف مفیـد آب تـامین شـده بـرای اهـداف آبیاری در یک قطعه زراعی، مزرعه یا شبکه آبیاری و زهکشی به کار میروند.
بازده کلی آبیاری بـه صـورت نسـبت مقـدار آب ذخیره شده در خاک (محدوده توسعه ریشه) به مقدار آب تامین شده و بهـرهوری آب (از دیـدگاه فیزیکـی) برحسـب نسبت مقدار محصول به دست آمده به مقدار آب مصرفی برای تولید آن محصول تعریف میشود.
در شبکه آبیاری و زهکشی، حرکت آب از منبع تا محل مصرف را میتوان تحت سه فرآینـد جداگانـه انتقـال، توزیـع و کاربرد در مزرعه بررسی کرد. در این سه فرآیند، بخشی از آب به صورتهای مختلف از جمله نشت در کانالها یا لولههای انتقال و توزیع، تبخیر سطحی، سر ریز شدن و نشت در کانالها، سازهها و تجهیزات و تحویل مازاد بر برنامه از دسترس بهرهبردار شبکه آبیـاری خارج شده و به طور مستقیم قابل استفاده بهرهبردار نیست. به لحاظ زمانی و مکانی شرایط تحویل عادلانـه آب را نیز مختل مینماید.
عوامل موثر بر بازده آبیاری در شبکهها
در شرایط معمول، بخشی از آب تامین شده برای شبکه آبیاری و زهکشـی در طـی فرآینـد انتقـال، توزیـع، تحویـل و کاربرد در مزرعه از دسترس خارج میشود و بازده آبیاری در شبکه را به کمتر از ۱۰۰ درصـد کـاهش مـیدهـد. بـا پیش بینیهای لازم (سازهای و غیرسازهای) مقداری از این آب، قابل بازیافت و اسـتفاده مجـدد خواهـد بـود. در غیـر ایـن صورت، این آب به منابع سطحی یا زیرزمینی وارد شده و ممکن است در پایین دسـت شـبکه مـورد اسـتفاده قـرار گیـرد. به هرحال، از دسترس خارج شدن این میزان آب حصول اهداف طرح آبیاری (همچون آبیاری سطح تحت پوشـش، رعایـت ترکیب کشت مورد نظر و دستیابی به درآمدهای پیشبینی شده) را با محدویت زیاد روبرو میسازد.
فهرست مطالب نشریه شماره ۶۹۲
نشریه شماره ۶۹۲ در ۴ فصل و ۱۲۱ صفحه تهیه شده است. فصل اول این دسـتورالعمل، تعاریفی مربوط به کـاربرد مفـاهیم مشـترک بـرای تعیـین بـازده آبیـاری و بهره وری آب در شبکههای آبیاری و زهکشی در حال بهره بـرداری ارائه کرده است.
فصل دوم به مواردی در فرآیندهایی انتقال، توزیع و کاربرد آب در مزرعه اشاره میشود که به موجـب آن بخشـی از آب تامین شده از دسترس شبکه آبیاری و زهکشی خارج میشود که به طور مستقیم توسط بهرهبردار قابل استفاده نخواهد بود. پس از آن، نحوهی محاسبه و تعیین بازده آبیاری و بهرهوری آب در شبکههای در حال بهرهبرداری آبیاری و زهکشـی ارائه میشود.
فصل سوم محاسبه بازده آبیاری و بهرهوری آب در شبکه آبیاری و زهکشی در حال بهرهبرداری است. این محاسبات مستلزم تعیین عواملی اسـت کـه در تعیین این شاخصها به طور مستقیم و غیرمستقیم به کار میروند. دادهها و اطلاعات مورد نیاز در بازهها، نقاط و مـزارع نمونه، اندازهگیری و جمعآوری میشوند.
اندازهگیری عوامل مورد نیاز تعیین بازدههای آبیاری و بهرهوری آب در شبکههای آبیاری و زهکشـی در تمـامی مسـیر انتقال، توزیع آب و مزارع تحت پوشش شبکه برای کل دوره بهرهبرداری، مستلزم صرف هزینه و زمان زیاد اسـت. درفصل ۴ نحوهی انتخاب شبکه، مکان و زمان اندازهگیری این عوامل از محلها و در زمانهـایی کـه نماینـده و معـرف شـرایط همگن هستند، ارائه میشود.
مفاهیم و تعاریف
- شبکههای آبیاری و زهکشی مدرن، نیمه مدرن و سنتی
- شبکه آبیاری
- قطعه بندی زمین در شبکه آبیاری و زهکشی
- سامانه کنترل، تنظیم و تحویل آب
- روشهای توزیع و تحویل آب بین واحدهای مزرعه
بازده آبیاری و بهرهوری آب در شبکههای آبیاری و زهکشی
- عوامل موثر بر بازده آبیاری در شبکهها
- محاسبه بازده آبیاری و بهرهوری آب در شبکههای آبیاری و زهکشی
- برآورد بازده آبیاری به روش شبیه سازی
تجهیزات و روشهای اندازهگیری
- تجهیزات و روشهای اندازهگیری آب در شبکههای آبیاری و زهکشی
- تجهیزات و روشهای اندازهگیری خصوصیات آب و خاک مرتبط با بازده آبیاری
- واسنجی و صحت سنجی تجهیزات آب زیرزمینی
- تجهیزات و روشهای اندازهگیری آب مورد نیاز گیاهان
- تجهیزات و روشهای اندازهگیری عملکرد محصول گیاهان
- تعیین عمق توسعه ریشه گیاهان
- تعیین آب شویی در شبکه
- برآورد میزان نشت در نهرها و کانالها
شبکه اندازهگیری
- اهمیت و ضرورت تعیین شبکه اندازهگیری
- ضوابط و معیارهای انتخاب شبکه اندازه گیری
- دسته بندی نقاط و بازههای اندازهگیری
- محاسبه تعداد کل مزارع نمونه در تعیین بازده کاربرد آب شبکه
- برنامه زمانی تعیین بازده کلی آبیاری در شبکه
- مراحل عملیات اندازهگیری و کنترل