نشریه شماره ۳۵۵
سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور نیز در راستای وظایف و مسئولیتهای قانونی و به منظور هماهنگی و همگامی با فناوریهای جدید اقدام به تدوین نشریه شماره ۳۵۵ با عنوان دستورالعمل نظارت بر اجرای روسازی راه آهن، نموده است. این دستورالعمل به منظور ایجاد هماهنگی و یکنواختی در طرح و اجرای پروژههای احداث راه آهن در کشور و همچنین رعایت اصول، روشها و فنون اجرایی متناسب با امکانات موجود و سازگار با شرایط و مقتضیات اقلیمی کشور، تهیه و تدوین شده است. در تدوین نشریه شماره ۳۵۵ سعی شده تا علاوه بر تجربیات سالهای گذشته، از استانداردها و آیین نامههای جدید و معتبر خارجی استفاده شود، مفاد این نشریه روسازی راه آهن بالاستی را شامل میشود و دستورالعمل نظارت بر روسازی راه آهن بدون بالاست در محدوده این نشریه نیست.
محدوده عملکرد نشریه شماره ۳۵۵، خطوط بالاستی با سرعت زیر ۱۶۰ کیلومتر در ساعت است. مصالحی که در این دستورالعمل مورد بررسی قرار گرفتهاند، مصالحی است که در کشور برای روسازیهای بالاستی مورد استفاده قرار میگیرد.
روسازی
روسازی، بدنه اصلی خط آهن است که وظیفه تحمل، انتقال و توزیع بار وارده از چرخهای ناوگان به بستر (زیرسازی) را بر عهده دارد. روسازی متداول خط آهن از دو ریل ممتد و موازی، تراورسهای عمود بر ریل، لایه بالاست و زیر بالاست، ادوات اتصال و عایق بندی آنها تشکیل میشود.
بالاست
بالاست از مصالح دانهای تشکیل شده که بین ریل و زیربالاست قرار گرفته و وظایف زیر را بر عهده دارد.
- بستر مناسبی برای استقرار تراورس ایجاد میکند.
- بار را از تراورس به سطح بیشتری از زیرسازه انتقال میدهد.
- ضریب ارتجاعی بستر زیر تراورس را افزایش میدهد.
- باعث ثبات طولی و عرضی خط میشود (ثبات عرضی خط کاملاً به بالاست مربوط میشود).
- باعث راحتی در اجرای تعمیرات و نگهداری سطح تراز و هممحوری خطوط میشود.
- زهکش مؤثری برای خط ایجاد میکند، همچنین در برابر یخزدگی مقاوم است.
- در محافظت از سطح فوقانی زیرسازه کمک میکند.
برای دستیابی به اهداف فوقالذکر، یک بالاست خوب باید خواص زیر را داشته باشد.
- سخت و محکم باشد.
- در مقابل عوامل فرسایش جوی مقاوم و با دوام باشد (مقاوم در برابر خشک و تر شدن متوالی و نیز مقاوم در برابریخ زدگی و ذوب شدن متوالی).
- سنگ سازنده آن خلل و فرج نداشته، جاذب آب نیز نباشد.
- در مقابل عوامل سایشی و نیروهای لرزشی حاصل از حرکت قطار مقاوم بوده و براحتی خرد نشود.
- به راحتی قابل تهیه و ارزان باشد.
- ذرات آن گوشهدار بوده و ضریب ارتجاعی کافی داشته باشد.
زیربالاست
لایه زیربالاست بین بالاست و بستر قرار گرفته و وظایف زیر را بر عهده دارد.
- فراهم کردن سطحی صاف و مناسب برای بستر
- محافظت از خاکریز در برابر آب باران
- هدایت بار وارده از بالاست به بستر و توزیع آن در حد قابل قبول برای بستر
- ایجاد بستر مناسب برای ساخت خط، شامل ریختن و متراکم کردن بالاست بدون پانچینگ
- محافظت از خاکریز در برابر فرسایش و یخبندان
- عملکرد نفوذ بین لایه بالاست و بستر
دستورالعمل تهیه خط بسته در نشریه شماره ۳۵۵
بسته به روش انجام عملیات نصب خط، ایجاد خط متفاوت است. در صورتی که عملیات نصب خط به صورت دستی یا به صورت ریلگذاری پیوسته انجام شود، نیازی به تهیه خط بسته نیست. تهیه خط بسته مربوط به مواردی است که نصب خط به روش گسسته انجام گیرد. تهیه خط بسته به دو روش انجام میگیرد که تفاوت آنها در محل تهیه خط است.
- تهیه خط در یک کارگاه مرکزی و ارسال خط بسته به نقاط مختلف کشور
- تهیه خط در نقاطی از شبکه که عملیات اجرای روسازی در حال انجام است.
در روش اول کارگاه مرکزی میتواند شامل یک یا چند کارگاه، با توجه به وسعت شبکه و دسترسیهای آن است. این کارگاهها در کشور ما در داخل کارخانههای تولید تراورس قرار دارند و تولید خط بسته در همان کارخانه تولید تراورس انجام میگیرد.
نظارت بر اجرای روسازی
اجرای روسازی و نظارت بر آن، مهمترین بخش در عملیات احداث خط محسوب میشود و لازم است که در مورد آن دقت خاص مبذول شود. روش اجرای روسازی و مراحل آن به همراه برنامه کاری به صورت مفصل توسط پیمانکار تهیه شده و تحت عنوان مشخصات خصوصی پیمان ارائه میشود. این بخش به مسائلی میپردازد که باید در هنگام اجرای روسازی در نظر گرفته شود.
قبل از شروع عملیات روسازی، مدیر کارگاه روسازی به همراه ناظر روسازی، از زیرسازی مسیر بازدید بعمل آورده و مواردی را که با مشخصات فنی مطابقت ندارند، یادداشت کرده و برای دفتر مرکزی به منظور تصمیمگیری ارسال میکند.
کنترلهای مربوط به روسازی پس از اتمام عملیات
پس از اتمام عملیات اجرای روسازی، لازم است کنترلهایی انجام شود. این کنترلها به نوعی تضمین کننده کیفیت کار خواهند بود. این نشریه از دو بخش اصلی تشکیل شده است، بخش اول مربوط به کنترل اجزاء روسازی و بخش دوم مربوط به کنترل مشخصات هندسی روسازی است. روشهای کنترل و رواداریهای قابل قبول در بخش اجزاء روسازی، قبلاً در دستورالعمل مربوط به اجزاء روسازی آورده شده است. کنترلهای مربوط به جوشکاری در فصول سوم و چهارم، آورده شدهاند. از آنجایی که کنترلهای اصلی در هنگام تولید مصالح و اجرای کار صورت میگیرند، کنترلهای بعد از اجرای کار معمولاً به صورت کلی بوده و تنها تکمیل کننده کنترلهای قبلی هستند.
کنترل اجزاء روسازی
کنترل اجزاء روسازی باید به شرح زیر صورت گیرد . ناظر میتواند برای موارد زیر یک لیست کنترل تهیه کند و با استفاده از آن، کنترلهای زیر را انجام دهد.
- کنترل پابندها و ادوات اتصال ریل به تراورس
- کنترل تراورس
- کنترل بالاست
- کنترل جوش درز ریل
فهرست مطالب نشریه شماره ۳۵۵
نشریه شماره ۳۵۵ (دستورالعمل نظارت بر اجرای روسازی راه آهن) با هدف ایجاد بستری مناسب برای نظارت و بازرسی ادوات روسازی و فرآیند اجرای آن تهیه شده است. نظارت کارآمد و مؤثر نظارتی است که هم در مرحله تولید و هم در مرحله اجرا صورت گیرد. از این رو این دستورالعمل از دو بخش مصالح که به تشریح تولید قطعات و مصالح مورد نیاز برای روسازی میپردازد و بخش اجرا که اصول صحیح حاکم بر اجرای روسازی راه آهن را بیان میکند، تشکیل شده است. در بخش اول (مصالح)، برای آنکه هر فصلی بتواند به صورت مستقل از سایر فصول مورد استفاده قرار گیرد، برای هر یک از اجزاء یک فصل اختصاص داده شد. در هر یک از فصول در مورد مشخصات فنی، نحوه تولید و شیوه بازرسی و کنترل کیفیت محصول مورد نظر، صحبت شده است. از آنجایی که خط بسته هم به نوعی میتواند به عنوان یکی از مصالح روسازی مورد بررسی قرار گیرد، فصلی هم به آن اختصاص داده شده است. لازم به ذکر است که رعایت تمام اطلاعات نشریه شماره ۳۰۱ سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور تحت عنوان مشخصات فنی عمومی روسازی راه آهن که به جهت طراحی مناسب و ایمن روسازی بالاستی ارائه شده است، در این دستورالعمل نیز اجباری بوده و میتوان برای دستیابی به اطلاعات تکمیلی در زمینه مصالح به آن مراجعه کرد. در بخش دوم (اجرا)، روش اجرای روسازی و فرآیند انجام فعالیتهای مختلف توسط عوامل پروژه به ویژه پیمانکار تشریح شده و مراحل نظارتی و کنترلی مرتبط بیان میشود.