نشریه شماره ۶۶۴

بخش عمده‌ای از شبکه‌های آبیاری و زهکشی در سطح کشور دارای عمر بهره‌برداری بیش از سه دهه بوده و نیازمنـد مطالعـات بهسازی برای آسیب شناسی ساختار فیزیکی و مدیریتی و تدوین راهکارهای مناسب برای ارتقای ساختار این شبکه‌ها به منظـور رفـع آسیب‌ها و بهره‌وری بیشتر از آب میباشند. به طور عمده محدودیت‌های مبتلا به شبکه‌های با عمر بهـره‌بـرداری طـولانی‌، ناشـی از کاهش منابع آب در دسترس، افزایش سطح تحت پوشش، تغییر در الگوی زراعی، خرد شدن مالکیت اراضی، عدم تجهیز شبکه‌ها به وسایل اندازه‌گیری برای کنترل جریان و تحویل حجمی آب، عدم موفقیت در جلـب مشـارکت آب بـران بـرای مـدیریت و نگهـداری شبکه و عدم موفقیت در تامین مالی نیازهای بهره‌برداری و نگهداری شبکه است. نشریه شماره ۶۶۴  شرح خدمات مهندسی برای انجام مطالعات بهسازی شـبکه‌هـای آبیـاری و زهکشـی در حـال بهـره‌بـرداری است که با استفاده از تجارب حاصل از مطالعات بهسازی در تعدادی از شبکه‌های آبیاری و زهکشی کشـور و بـا بـه کـارگیری مراجع معتبر داخلی و بین‌المللی تدوین شده است.

در استفاده از نشریه شماره ۶۶۴ توجه به نکات زیر ضروری است:

• شرح خدمات مطالعات بهسازی برای شبکه آبیاری و زهکشی مـورد نظـر مـی‌توانـد تمـام یـا بخشـی از مـوارد مشروحه در این نشریه را در برگیرد که در قرارداد خدمات مهندسی مربوطه لحاظ خواهد شد.
•  با توجه به اینکه حق‌الزحمه انجام مطالعات بهسازی شبکه‌های آبیاری و زهکشی کشور بر اسـاس نفـر – مـاه و طبق ضوابط حق‌الزحمه کارشناسی بخشنامه سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور انجام می‌شود، لذا خـدمات تکمیلی میدانی و مطالعات مورد نیاز (برحسب مورد) از جمله به هنگام‌سـازی مطالعـات خـاک شناسـی زراعـی، کاربری اراضی، تهیه کاداستر نمونه مالکیت اراضی در سطح محدود‌، مطالعات زهکشـی زیرزمینـی، مطالعـات آب زیرزمینی و تغذیه مصنوعی، مطالعات منابع آب و محیط زیست جـزو تعهـدات مهنـدس مشـاور مطالعـات بهسازی خواهد بود.

اهداف نشریه شماره ۶۶۴

هدف از تدوین شرح خدمات مطالعات بهسازی شبکه‌های آبیاری و زهکشی ایجاد یکنواختی، هماهنگی و وحدت رویه در انجام مطالعات با مدنظر قراردادن پوشش کامل نیازهای مطالعاتی و حفظ جامعیت مطالعـات در زمینـه‌هـای مختلـف مرتبط با بهسازی شبکه‌های آبیاری و زهکشی در دست بهره‌برداری در سطح کشور است. شرح خدمات مطالعات بهسازی به گونه‌ای که در اهداف مورد نظر پیش بینی شده است، دامنـه وسـیعی از مطالعـات را در بر می‌گیرد که خود موضوعات عدیده با تنوع فعالیت‌ها را شامل مـی‌شـود کـه در مرحلـه نخسـت سـاختار فیزیکـی و ساختار مدیریتی شبکه موضوعات محوری این خدمات را تشکیل می‌دهد.

دامنه کاربرد نشریه شماره ۶۶۴

شرح خدمات مهندسی مطالعات بهسازی برای شبکه‌های آبیـاری و زهکشـی در حـال بهـره‌بـرداری کشـور کـه دارای قدمت بهره‌برداری است و به لحاظ تغییر در وضعیت منابع آب و خاک و کـاربری اراضـی‌، تغییـر در شـرایط آبیـاری و زهکشی، نارسایی مدیریت آبیاری، بروز محدودیت و مشکلات تجهیزات اندازه‌گیری توزیع و تحویـل آب‌، بـروز آسـیب یـا تخریب در کانال‌ها، زهکش‌ها، سازه‌ها و تجهیزات هیدرومکانیکی و سایر اجزای فنی، نارسایی ساختار مدیریت بهره‌برداری و نگهداری و سایر موارد فنی، اجتماعی و اقتصادی تاثیرگذار، نیاز به بازنگری و به هنگام‌سازی دارند، تدوین شده است. مفاد این شرح خدمات که برحسب مورد به صورت کامل یا بخشی در قرارداد فی مابین کارفرما و مشـاور لحـاظ خواهـد شد، عموماً رئوس موارد مطرح در هر موضوع مطالعات بهسازی را در بر می‌گیرد. لذا جزییات انجام هر مورد مطالعات باید  براساس مفاد فهرست خدمات مطالعات بهسازی (سیاهه کنترلی مطالعات) که به عنوان پیوست شرح خدمات ارائه شـده صورت گیرد.

مطالعات منابع آب در دسترس

هدف این مطالعات تعیین مشخصه‌های کمی و کیفی منابع آب در دسترس (آب‌های سطحی و زیرزمینی)، زهآب‌هـا و پساب‌ها، شـناخت محـدودیت‌هـا و امکانـات منـابع آب شـبکه، نحـوه مـدیریت تلفیقـی آب‌هـا‌ی سـطحی و زیرزمینـی، آسیب شناسی وضع موجود و ارائه برنامه مدیریت منابع آب در شرایط فعلی و آینده بهره‌برداری شبکه است. رئوس ایـن مطالعات شامل موارد زیر است

• بررسی داده‌ها، اطلاعات و گزارش‌ها و نقشه‌های موجود در رابطه با منـابع آب سـطحی و زیرزمینـی شـبکه در طرح اولیه و در دوره بهره‌برداری شبکه
• بازدید میدانی کارشناسی از منابع آب پروژه شامل رودخانه‌ها، سدهای مخزنـی، زه‌آبهـا و آب‌هـا‌ی برگشـتی، پساب فاضلاب‌ها، منابع آب زیرزمینی (چاه‌ها، چشمه‌ها و قنوات) تجزیـه و تحلیـل بـده و حجـم منـابع آب در دسترس پروژه در طرح اولیه و در شرایط حاضر و تغییرات آن در طول دوره بهـره‌بـرداری بـه لحـاظ حجمـی و زمانی و مکانی
• بررسی و تحلیل کیفیت منابع آب‌های سطحی، منابع آب‌های زیرزمینی (چاه‌ها، چشمه‌ها و قنـوات) زهآبهـا و آب‌های برگشتی پساب فاضلاب‌های شهری و روسـتایی ، تغییـرات حاصـله در دوره بهـره‌بـرداری و مقایسـه بـا شرایط اولیه طرح

مطالعات زهکشی سطحی

هدف بررسی خصوصیات زهکشی سطحی در پیرامون و داخل محدوده شبکه و آسـیب‌شناسـی وضـع موجـود و ارائـه راهکارهای بهسازی سامانه زهکشی سطحی شبکه است و رئوس آن شامل موارد زیر است.

• بررسی داده‌ها، اطلاعات و گزارش‌ها و نقشه‌های موجود در رابطه با زهکشی سطحی، هیدرولوژی، کشـاورزی و خاکشناسی زراعی
• بررسی مشخصه‌های فیزیکی و هیدرولوژیکی حوضه‌های آبریز رودخانه‌ها و مسیل‌های ورودی به محدوده پروژه
• بررسی اراضی سیل‌گیر و غرقابی در محدوده شبکه، عوامل موثر در سیل‌گیری و غرقابی اراضی و خسارت‌هـای سالانه یا تناوبی ناشی از وقوع سیل
• برآورد بده سیلاب مسیل‌ها و رودخانه‌های ورودی به شبکه و متقاطع با کانال‌ها در دوره‌هـای تنـاوب ۵ تـا ۵۰ ساله با روش‌های مناسب با شرایط فیزیوگرافی حوضه‌های آبریز محدوده مورد مطالعه و مقایسه آنها بـا بـرآورد بده سیلاب طرح اولیه به ویژه در محل سازه‌های تقاطعی شبکه

مطالعات آبیاری

هدف بررسی روش‌های آبیاری در وضع موجود و مقایسه آن با طرح اولیه، آسـیب شناسـی وضـعیت آبیـاری مـزارع در شرایط فعلی و ارائه راهکارهای بهبود روش و راندمان آبیاری میباشد. رئوس این مطالعات شامل موارد زیر است:

• بررسی گزارش‌ها و مدارک مطالعات مرحلـه اول و دوم شـبکه و تجزیـه و تحلیـل روش‌هـای آبیـاری و تقـویم آبیاری محصولات، راندمان آبیاری، نحوه توزیع و گردش آب در مزارع در طرح اولیه
•  بررسی روش‌های متداول آبیاری، تقویم آبیاری، تعداد دفعات و حجم آب مصرفی در هر نوبت برای محصـولات مختلف الگوی زراعی شبکه در وضع موجود و مقایسه آن با طرح اولیه
• بررسی سامانه‌های نوبت بندی آبیاری و مدیریت آبیاری در فصول کم آبی در وضعیت موجود بهره‌برداری شبکه
•  بررسی عملکرد روش‌های آبیاری فعلی، مقایسه با پیش بینی طرح اولیه و توجیه تغییرات حاصله
• بررسی ارائه روش‌ها و راهکارهای بهبود راندمان آبیاری با استفاده از دانش بومی و فنآوری‌های روز سـازگار بـا ساختار اجتماعی و اقتصادی شبکه مورد مطالعه

مطالعات بهسازی ساختار تشکل‌های آبیاری

هدف بررسی ساختار تشکل‌های موجود، نقش آنها در مدیریت آبیاری، آسیب شناسی وضع موجـود، تحلیـل تنگنا‌هـا و محدودیت‌ها و ارائه راهکارهای ارتقای ساختار حقوقی تشکل‌ها برای واگذاری مدیریت شـبکه، ارائـه مـدل رونـد واگـذاری مدیریت شبکه به تشکل‌ها و نحوه پیاده سازی آن است. رئوس این مطالعات شامل موارد زیر است.

• بررسی ساختار تشکل‌های سنتی و حقوقی موجود که اعضای آنهـا از شـبکه آب دریافـت مـی‌نماینـد از جملـه تعداد و روابط اعضا، وضعیت ساختار حقوقی، مساحت تحت پوشش آبیاری هر تشکل، وظایف و مسئولیت‌هـای فعلی در رابطه با توزیع آب و نگهداری شبکه
• طراحی و سازماندهی تشکل‌های حقوقی آب‌بران در سطح شبکه با توجه به سـاختار سـنتی مـدیریت آبیـاری، تنگناها و امکانات اجتماعی و اقتصادی و سازگار با ساختار فیزیکی شبکه
• مسایل و مشکلات تشکل‌ها در رابطه با جایگاه حقوقی، اداری و مالی و ارتباط آن با نهاد دولتی (یا نیمه دولتی) مدیریت شبکه به لحاظ چگونگی تحویل و توزیع آب و جمع آوری و پرداخت آب‌ بها، میزان مشـارکت یـا دخالـت آنها در امر بهره‌برداری و نگهداری شبکه

مشخصات فنی خصوصی و شرایط خصوصی

مشخصات فنی خصوصی عملیات اجرایی بهسازی باید در برگیرنده موارد زیر باشد.

• شرح موقعیت کلی، شرایط اقلیمی و هیدرولیکی محدوده پروژه، امکانات و محدودیت‌های مربوطـه، جـاده‌هـای ارتباطی و دسترسی، موقعیت معادن و کارخانجات تامین مصالح
• فهرست حداقل ماشین آلات و پرسنل فنی اجرایی مورد نیاز در مقاطع زمانی اجرای پروژه
• مشخصات مورد نیاز تجهیز کارگاه، نحوه اندازه‌گیری و پرداخت ردیف‌های اجرایی به ویژه ردیف‌های ستاره‌دار و خاص پیش بینی شده برای عملیات بهسازی
• تهیه شرایط خصوصی پیمان در رابطه با رعایت حریم کانال‌ها، زهکش‌ها، انهار سنتی، لوله‌های نفت، گاز، آب و فاضلاب و تعهدات مالی و حقوقی پیمانکار در رابطه با آنها در دوره اجرا.
• سایر موارد مشخصات فنی خصوصی و شرایط خصوصی پیمان برحسب مورد عملیات بهسازی مورد نظر پروژه

فهرست مطالب نشریه شماره ۶۶۴

هدف فصل 1جمع‌ آوری مدارک، گزارش‌ها، نشریات و مقاله‌هایی است که از زمان پیدایش طـرح تـاکنون در رابطـه بـا شـبکه آبیاری و زهکشی مورد مطالعه، توسط کارفرما، سازمان بهره‌بردار، مهندسین مشاور و محققین تـدوین و تنظـیم شـده و در دسترس است.

هدف مطالعات فصل ۲ تهیه نقشه‌های اجرایی و اسناد مناقصه عملیات اجرایی بهسازی شبکه بر مبنـای راهکارهـا و طرح‌های مقدماتی مصوب در قالب اولویت‌های اجرایی و زمانی پیش‌بینی شـده در بخـش اول مطالعـات بهسـازی بـوده است.

مطالعات وضع موجود، آسیب شناسی و ارائه راهکارها و گزینه‌های بهسازی

• جمع آوری مدارک، اطلاعات و گزارش‌های موجود
• هماهنگی با کارفرما و نهادهای ذی نفع
• برنامه‌ریزی انجام مطالعات
• برنامه زمانی تفصیلی انجام مطالعات
• به هنگام نمودن مطالعات پایه
• مطالعات زهکشی سطحی
• مطالعات کشاورزی
• مطالعات آبیاری
• مطالعات مدیریت بهره‌برداری و نگهداری شبکه
• مطالعات بهسازی ساختار تشکل‌های آبیاری
• مطالعات زیست محیطی
• مطالعات توجیه اجتماعی و اقتصادی طرح بهسازی

تهیه نقشه‌های اجرایی و اسناد عملیات بهسازی

• اهداف مطالعات
• چارچوب الزامات تدوین طرح‌های اجرایی
• برنامه‌ریزی انجام مطالعات
• بازدیدها و بررسی‌های محلی
• مبانی طراحی
• مشخصات فنی عمومی
• مشخصات فنی خصوصی و شرایط خصوصی
• مقادیر کار، شرح ردیف و احاد بها و برآورد هزینه اجرای عملیات