قابلیت اشتعال مصالح نما
یک نکته مهم مشترک در تمام این ساختمانهای دچار حادثه، خطرپذیری بالای مصالح نما در برابر حریق است که باعث گسترش شدید آتش سوزی میشود. قابل ذکر است که در رخدادهای حریق بر روی نما، عمدتاً گسترش آتش سوزی به سمت بالا صورت گرفته و گسترش به سمت پایین با شدت بسیار کمتری رخ میدهد، اما در حوادثی که مصالح پلیمری ترموپلاستیک در نما استفاده شده باشد، شره کردن مواد مذاب باعث گسترش سریع آتش سوزی به سمت پایین نیز میشود که به وضوح قابل مشاهده است.
اگر برای مصالح نما از مواد پلیمری استفاده شود، عمدتاً از رفتار مناسب در برابر آتش برخوردار نبودند. از جمله میتوان به مصالح از جنس کامپوزیت GFRP پلی استر مسلح شده با الیاف شیشه، کامپوزیت آلومینیوم و ورق PVC اشاره نمود که به نحو مناسب دارای افزودنیهای کندسوز کننده نیستند. به عنوان مثال، نماها از جنس کامپوزیت آلومینیوم عمدتاً شامل دو لایه آلومینیوم در طرفین و یک مغزه پلیمری هستند.
در صورتی که مغزه پلیمری این کامپوزیتها از رفتار مناسب در برابر آتش برخوردار نباشد، شدیداً قابل اشتعال بوده و کاربرد آن مطابق ضوابط و آئین نامههای بین المللی در نمای ساختمانها مجاز نیستند. در تمام این حوادث، آتش سوزی گسترده نما باعث شکسته شدن پنجرهها شده و متعاقباً از طریق این پنجرهها، آتش سوزی به داخل واحدهای مسکونی یا اداری نفوذ کرده و باعث خسارت شدید به اموال و داراییهای داخل واحدها میشود که طبیعتاً میزان آسیب بسته به موقعیت و محتویات داخل آنها متفاوت خواهد بود. متعاقباً حریق به راهروها و سایر قسمتها و طبقات گسترش پیدا کرده و باعث خسارات زیادی به ساختمانها میشود.
نقصهای سیستم اعلام و اطفای حریق
یکی از نیازهای اصلی ایمنی در برابر آتش ساختمانهای بلند (و همین طور ساختمانهای مهم و تجمعی)، نصب سیستم اعلام و اطفای خودکار حریق است. بعضاً سیستمهای مورد نیاز مطابق با آیین نامه های معتبر وجود نداشته و به امکانات محدود و دستی بسنده میشود. همچنین در برخی موارد دیگر، مشکلات و نواقصی در طراحی، اجرا یا مدیریت ساختمان باعث عدم عملکرد صحیح سیستم خودکار میشود. در یک مورد، سیستم شبکه بارنده خودکار (اسپرینکلر) از نوع غیر سرتاسری و فقط در راهروها و جلوی در واحدهای اداری نصب شده است. اما در عمل به علت وقوع حریق در نمای خارجی و ورود حریق از طریق پنجرهها به داخل واحدهای اداری، این سیستم فاقد کارایی لازم است. از طرف دیگر، به علت آتش گرفتن نما و نفوذ آتش سوزی به موتورخانه از طریق پنجرههای آن (بنا به اظهار نظر مسئولین ساختمان)، کابلهای برق دچار سوختگی شده و سیستم پمپ آب مربوط به شبکه بارنده خودکار در همان زمانهای ابتدایی حریق، بعد از مدتی فعالیت، خاموش و عملاً سیستم اطفای حریق ساختمان از کار میافتاد. این اتفاق لزوم استفاده از کابلهای مقاوم در برابر حریق و حفاظت در برابر آتش اتاق تأسیسات آتشنشانی و سیستمهای اضطراری را نشان میدهد.
همچنین استفاده از سیستم اسپرینکلر در کل ساختمان برای ساختمانهای بلند (همچنین برای ساختمانهای تجاری، تجمعی و مشابه آن) ضروری است.
عدم آگاهی مدیریت ساختمان از مسائل ایمنی در برابر آتش
در یک مورد، سیستم تشخیص حریق که در ساختمان نصب شده، برای جلوگیری از مزاحمتهای ناشی از اعلانهای اشتباه (ظاهراً به علت فشردن دکمههای سیستم اعلام دستی توسط مراجعه کنندگان) غیرفعال شده بود. در حالی که این موارد را میتوان با تمهیدات دیگری حل نمود و مدیریت ساختمان نباید به علت سهولت تردد، جلوگیری از سیگنالهای مزاحم یا مشابه آن، سیستمهای ایمنی را حذف یا به طور غیر اصولی تغییر دهد.
در گذشته نیز در برخی از بازدیدها از حوادث حریق مشاهده شده بود که درهای ضد حریق خود بسته شو، به علت ناآشنایی مدیریت ساختمان با هدف و وظیفه این نوع درها و به منظور تردد سادهتر، از محل خود باز شده بود که در یک واقعه حریق باعث نفوذ دود در بین طبقات و خسارات شدید شده بود.
پوشش محافظ حریق سازههای فولادی
با توجه به کاهش شدید سختی و مقاومت فولاد با افزایش دما، اسکلتهای فولادی نیازمند پوشش محافظ حریق هستند تا از خرابی و ریزش آنها در هنگام آتش سوزی جلوگیری شود. در برخی از بازدیدهای صورت گرفته، مشاهده شد که اسکلت فولادی فاقد پوشش محافظ حریق است. در برخی موارد وجود سقف کاذب و همچنین دیوارهای غیرباربر، باعث مقداری محافظت در برابر حریق از اسکلت فولادی شده بود، اما این موضوع لزوماً کافی نبوده و اسکلت فولادی باید مطابق با مبحث سوم مقررات ملی ساختمان ایران محافظت شود. در برخی از قسمتهای یکی از ساختمانهای بازدید شده، تغییر شکلهایی در سازه در اثر حرارت بالای ناشی از آتش سوزی مشاهده شد که به بررسی سازهای نیاز خواهد داشت.
استفاده ناصحیح از بلوک سقفی پلی استایرن منبسط شده
در یک مورد در سیستم سقف تیرچه و بلوک ساختمان، از بلوکهای سقفی پلی استایرن منبسط شده (یونولیت) بدون پوشش محافظ و مانع حرارتی استفاده شده بود. پلی استایرن از مصالح خطرناک در برابر آتش به شمار رفته و در صورت استفاده از آن باید به وسیله پوششهای مناسب محافظت شود، در غیر این صورت میتواند به میزان قابل توجهی در گسترش آتش سوزی نقش آفرینی نماید.
ارتباط فضاهای مختلف ساختمان به یکدیگر
تقریباً در تمام بازدیدهای صورت گرفته، یک ضعف مهم ساختمان، وجود ارتباطات باز فضاهای مختلف به یکدیگر بدون فضابندی مقاوم در برابر آتش یا آتش بندی بود که باعث گسترش ساده حریق بین فضاها و طبقات مجاور شده بود. یکی از نقاط ضعف مهم، فضاهای بالای سقف کاذب بود که بدون وجود آتش بند مناسب به یکدیگر ارتباط داشتند.
حداقل در دو مورد مشاهده شد که برای عبور تأسیسات از فضای بالای سقف کاذب استفاده شده بود که این فضاها و تاسیسات داخل آنها، مستقیماً و بدون وجود آتش بند وارد فضای شفتهای تاسیساتی قائم ساختمان شده بودند. شفتهای قائم نیز در کف هر طبقه دارای منفذ بودند. این موضوع باعث میشود که در هنگام آتش سوزی، آتش و دود به راحتی و بدون مانع در فضاهای مختلف به صورت افقی و قائم گسترش و توسعه یابد که آثار آن در مشاهدات صورت گرفته، قابل رویت بود.
راههای خروج
در برخی ساختمانها، پلههای خروجی طبقات بدون پیش ورودی (لابی) و از نوع دوربند نشده است و فاقد درهای خودکار بسته شو و دودبند است. این موضوع در حین آتشسوزی میتواند باعث ورود دود و سایر محصولات ناشی از آتش به راههای خروج شده و اختلال در فرار ساکنان از ساختمان ایجاد نماید. طبق ضوابط مبحث سوم مقررات ملی ساختمان ایران، پلکان خروج باید دارای دوربندی محافظت شده در برابر آتش باشند.