انواع ملاتهاى آهکى
استفاده از ملاتهاى آهکى در ایران پیشینهى ۳۰۰۰ ساله دارد. آتشکدهها و بسیارى از بناهاى دوره ساسانى با پی شفته آهکى و ملات گل آهک ساخته شدهاند. مسجد کبود تبریز، مسجدجامع دزفول، مسجد جامع اصفهان و بسیارى از میراثهاى معمارى ما روى پیهاى شفته آهکى و با استفاده از ملاتهاى آهکى بنا شدهاند. آهک در مناطق مرطوب دوام و پایدارى بیشترى دارد، اما در مکانهاى خشک کم دوام است. به همین دلیل در پشت بامها و به عنوان اندود از آن استفاده نمىشود. هم چنین باید توجه نمود آب آهک دار فلزات، به ویژه سرب، روى و آلومینیوم را در خود حل مىکند. از این رو لولههاى فلزى را پیش از قرار دادن در ملاتهاى آهکى باید قیراندود کرد. انواع ملاتهاى آهکى به شرح زیر است.
ملات گل آهک
پس از کشف آهک و ساختن کورههاى آهکپزى استفاده از ملاتى مقاومتر که اشکالات ملات گل را نداشته باشد (پس از خشک شدن ترک برندارد و در آب وا نرود) مورد توجه قرار گرفت. براى این منظور آهک شکفته شده را به خاک اضافه و سپس با آب ترکیب مىکنند، آن گاه به مصرف مىرسانند. گرفتن و سخت شدن ملات گل آهک و شفته آهک مانند گرفتن و سخت شدن ملاتهاى آبى است. زیرا آهک با سیلیس خاک رس ترکیب و به سیلیکات کلسیم تبدیل مىشود و نیازى به گاز کربنیک هوا ندارد. این ملات آبى است و براى رسیدن به مقاومت مطلوب باید در مجاورت رطوبت قرار گیرد.
شفته
شفته همان ملات گل آهک است که به آن قلوههاى سنگ اضافه مىشود و بیشتر براى پرآهک یا شفتهى تیزان پى سازى یا زیرسازى راهها استفاده مىشود. نوع دیگرى از شفته، در جاهایى که نیاز به پى قوى و با استحکام بیشتر باشد، به کار مىرود. شفته تیزان شل است و براى هم زدن آن زمان بیشترى صرف مىکنند تا شفته قوام بگیرد. بهتر است شفته آهکى با دوغاب آهک ساخته شود. زیرا هر چه آهک بیشتر در دوغاب حل شده باشد شفته زودگیرتر و مقاومت آن بیشتر مىشود. ملات گل آهک و شفته آهکى در هواى گرم و مرطوب سریعتر مىگیرد و مقاومتر مىشود. از شفته به دلیل مقاومتش در برابر رطوبت در آهکبُرى دیوار، سقف و ستون حمامها استفاده مىشده است. آهکبرى حمام گنجعلى خان کرمان نمونهى خوب و مشهور در این زمینه است.
ملات ماسه آهک
اگر در ملات گل آهک به جاى خاک از ماسهى کفى استفاده شود، چنین ترکیبى را ملات ماسه آهک مىگویند، که به مراتب مرغوبتر و مقاومتر از ملات گل آهک است. این ملات براى رسیدن به مقاومت خوب حتماً باید در مجاورت هوا و رطوبت نگه داشته شود. در غیر این صورت فعل و انفعالات شیمیایى درون آن متوقف مىشود و اصطلاحاً مىسوزد و دانههاى آن با هم ترکیب نمىشوند.
ملات باتارد (حرامزاده)
اگر به ملات ماسه آهک، سیمان اضافه شود به آن ملات باتارد یا حرامزاده مىگویند. براى این منظور مىتوان علاوه بر ماسهى شکسته از ماسهى کفى که داراى ریزدانههاى بیشترى است، استفاده نمود. این ملات ظرف ۴۸ ساعت پس از مصرف، سفت و سخت مىشود. ملات مذکور باید در مجاورت رطوبت قرار گیرد. (نسبت ماسه ۶، آهک ۱ و سیمان ۱ است) از نظر نحوهى خودگیرى، ملاتها به دو دستهى هوایى و آبى دسته بندى مىشوند. ملات هوایى به آن دسته از ملاتها مىگویند که براى سخت شدن نیاز به مجاورت با هوا دارند (فعل و انفعال شیمیایى و فیزیکى آنها در مجاورت هوا کامل مىشود). اما برخى از ملاتها این قابلیت را دارند که در مجاورت هوا، رطوبت و آب یا زیر آب سفت مىشوند که به این دسته، ملات آبی گفته مىشود.
آهکهاى آبى از چنین فرآوردههایى محسوب مىشوند. براى تهیهى چنین آهکهایى سنگ پخته مىشود و مرز عرق کردن آهک سیلیس دار یا خاک رس دار (گل آهک) در گرماى پایینتر از پس از آسیاب کردن به مصرف مىرسد.
آهک آبى، براى بناهایى که در معرض هواى بیرون قرار دارند یا براى ساختمانهاى دریایى و زیرآبى به کار مىرود. زیرا سولفاتها و آب دریا در ملات آهک آبى اثر بد ندارند. به همین جهت در زمینهاى سولفاتدار و ساختمانهاى بندرى و دریایى مصرف بیشترى دارند. ملات ساروج از آهک آبى به دست مىآید.
ملات ساروج
این ملات از مخلوط کردن گرد آهک شکفته با خاک رس، خاکستر، مغزنى (لویى) یا موى بز و ترکیب این مخلوط با آب درست مىشود. ساروج ملاتى آبى است و به همین منظوردر آب انبارها، پىها و بندها (سدهای) آبى استفاده مىشود. نوعى از ساروج از آسیاب کردن گل آهک طبیعى (مارِل یا مارن) و مخلوط کردن آن با آب و تبدیل آن به خشت و پختن و آسیاب کردن دوبارهى این خشتها و ترکیب مجدد با آب و موى بز به دست مىآید. مانند ساروجى که در بندر خمیر استان هرمزگان ساخته مىشود. خاکستر داراى مقدار زیادى کربن است که به ترکیب شیمیایى بهتر و سختى ملات ساروج کمک مىکند.