نشریه شماره ۳۱۵

در مناطقی که شبکه‌های مدرن و نیمه مدرن آبیاری ساخته شده و سطح سفره آب زیرزمینی عمیق نیست، غالباً نسبت به ساخت زهکش‌‌ها توجه لازم نشده و با شروع بهره‌برداری از شبکه‌های آبیاری و مصرف بی‌رویه آب، در درازمدت سطح آب زیرزمینی بالا آمده و باعث زه دارشدن اراضی می‌شود. بنابراین نیاز به زهکشی اهمیت یافته و برای نجات اراضی و با صرف هزینه‌های گزاف اقدام به ساخت شبکه‌های زهکشی می‌شود که متاسفانه این امر غالباً با تاخیر زیاد به مورد اجرا گذاشته می‌شود. نظر به این که نشریه شماره ۱۷۰ معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور با عنوان دستورالعمل اجرایی خدمات بهره برداری و نگهداری شبکه‌های آبیاری و زهکشی بر اساس برنامه‌ریزی عملیات بهر‌ه‌برداری و نگهداری از شبکه‌های آبیاری ( کانال‌های آبیاری) تمرکز یافته و در آن به موضوع بهر‌ه‌برداری و نگهداری از زهکش‌ها (شامل زهکش‌های روباز و زیرزمینی‌) به طور اجمالی پرداخته شده است‌، بنابراین ضرورت تهیه نشریه مستقل که به طور اختصاصی مسایل نگهداری سامانه‌های زهکشی را مورد توجه قرار دهد، احساس شد. نشریه شماره ۳۱۵ در پاسخ به این ضرورت، به طور ویژه به نگهداری انواع سامانه‌های زهکشی پرداخته است.

ساخت شبکه‌های زهکشی سطحی همراه با شبکه‌های آبیاری برای تخلیه رواناب‌های سطحی حاصل از آبیاری یا بارندگی لازم بوده و باید به طور هم زمان انجام پذیرد. زهکش‌های زیرزمینی در شرایط خاصی که منطقه نیاز دارد ساخته می‌شود. سطح آب زیرزمینی و بافت خاک از عوامل تعیین کننده لزوم اجرای شبکه زهکشی است. در مطالعات مرحله توجیهی و طراحی پایه و‌ طراحی تفصیلی طرح‌های آبیاری و زهکشی، نیاز به ساخت زهکش‌های زیرزمینی است. ولی هزینه نسبتاً بالای ساخت این نوع زهکش‌ها سبب شده که کارفرمایان تمایل زیادی به اجرای آن نداشته باشند.

اهداف نشریه شماره ۳۱۵

نشریه شماره ۳۱۵ با هدف تاکید بر جایگاه و ویژگی‌های انواع زهکش‌ها در سامانه‌های آبیاری، روش‌های نگهداری این تاسیسات را به تفکیک زهکش‌های روباز، زیرزمینی و چاه‌های زهکش ارائه نموده است.

دامنه کاربرد نشریه شماره ۳۱۵

نشریه شماره ۳۱۵ توسط کارشناسان ذی ربط، در عرصه‌های برنامه‌ریزی، طراحی، اجرا و نیز امور بهره‌برداری و نگهداری قابل استفاده است و دیدگا‌ه‌ها و چارچوب‌هایی را برای تصمیم‌گیری و اجرا، همراه با لحاظ نمودن شرایط، ویژگی‌ها و الزامات محلی، در اختیار قرار می‌دهد.

انواع زهکش

انواع زهکش‌ها را از نظر عملکرد و مسایل نگهداری آنها می‌توان به صورت زیر تقسیم‌بندی کرد.

• زهکش‌‌های روباز (سطحی یا عمقی)
• زهکش‌های زیرزمینی (عمقی)
• چاه‌های زهکشی (عمقی)

هریک از این زهکش‌ها، مسایل نگهداری مربوط به خود را داشته و باید مورد توجه قرار گیرد. در واقع زهکش‌های روباز به مراقبت بیش‌تری احتیاج داشته و زهکش‌های زیرزمینی در مقایسه با آن، مشکلات کم‌تری دارند. البته عملیات نگهداری و تعمیرات در زهکش‌های روباز، نسبت به زهکش‌های زیرزمینی با شرایط راحت‌تری انجام می‌پذیرد. برای هریک از انواع مختلف زهکش‌ها، با توجه به شرایط طرح، باید روش درست نگهداری در قالب یک برنامه مدون تهیه و مورد اجرا گذارده شود.

زهکش سطحی (روباز)

عبارت است از خارج کردن به موقع آب اضافی از سطح خاک، به منظور جلوگیری از زیان‌هایی که برای محصولات زراعی به همراه دارد و جلوگیری از تجمع آب در سطح خاک یا آبراهه‌های موجود که در اثر عبور ماشین آلات در مزرعه ایجاد شده است . زهکشی سطحی، بهترین روش جمع آوری آب در زمین‌هایی است که آب ناشی از بارندگی در آنها نفوذ نمی‌کند، یا با انتقال به درون خاک ز هدار می‌شود، یا آب به آسانی در سطح خاک به آبراهه‌های طبیعی جریان نمی‌یابد.

زهکش عمقی (روباز یا زیرزمینی)

برای خارج کردن آب اضافی موجود در خاک و جلوگیری از خطراتی که در اثر بالا آمدن سطح آب ز یرزمینی متوجه محصولات زراعی است، اجرا می‌شود. زهکش‌های عمقی می‌تواند به صورت کانال‌های روباز یا لوله‌های زهکشی ایجاد شوند. لوله‌های زهکشی در زیر زمین و در عمق بین ۱ تا ۳ متری نصب می‌شوند و زه آب زیرزمینی به درون زهکش مشبک نفوذ کرده و به طریق ثقلی، در جمع کننده‌های باز و یا بسته جریان می‌یابد.

چاه‌های زهکشی

برای کنترل سطح آب زیرزمینی در حالتی که سطح آب بالا بوده یا مستعد بالا آمدن است و همچنین در سفره‌های تحت فشار، ایجاد می‌شوند. چاه‌های زهکشی اغلب از تعدادی چاه تشکیل شده که در فاصله‌های معین به شکلی حفر می‌شوند که شعاع تاثیر مخروط افت ایجاد شده از هریک از آنها، مخروط چاه مجاور را به اندازه کافی تحت پوشش قرار دهد و سطح آب زیرزمینی را در تمام نقاط مزرعه کنترل نماید.

در اراضی با خاک‌های رسی یا خاک‌های سنگین تازه زهکشی و احیا شده، میزان نشست خاک باید در حد مورد انتظار برآورد شود زیرا مقدار نشست در طراحی اثر می‌گذارد. این مساله در اراضی که از طریق چاه‌های زهکشی احیا می‌شود نیز می‌تواند اتفاق بیفتد. بدیهی است صرف نظر از روشی که با توجه به ویژگی اراضی زه دار به کار می‌رود، سامانه زهکشی باید به اندازه کافی آب اضافی را از منطقه خارج نماید.

هدف سامانه‌های زهکشی

هدف اصلی طراحی و ایجاد سامانه‌های زهکشی، خارج کردن آب مازاد بر احتیاج گیاه از منطقه ریشه و تثبیت سطح آب زیرزمینی برای جلوگیری از زه دارشدن اراضی بوده است. در ضمن با شستشوی خاک‌های شور، بهبود کیفیت خاک و اصلاح اراضی نیز به اهداف اصلی طرح اضافه می‌شود. آن چه دارای اهمیت است، طراحی و اجرای شبکه‌های آبیاری و زهکشی به طور هم زمان و به موازات یکدیگر است. زهکش‌ها برحسب نوع خود، می‌تواند یک یا چند هدف زیر را در طرح‌های زهکشی تامین نمایند.

• جلوگیری از آسیب رساندن به رشد گیاه
• جلوگیری از آسیب رساندن به عملیات بهره‌برداری
• کنترل سطح آب زیرزمینی
• جلوگیری از ورود سیلاب به اراضی پست
• کنترل فرسایش حاصل از رواناب‌های سطحی
• جلوگیری از شوری اراضی

آموزش کارکنان

یکی از عوامل موثر در بهره‌برداری بهینه از سامانه‌های زهکشی، شناخت کامل و تخصص لازم کارکنان و دست اندرکاران امور بهره برداری است، به طوری که هم مشکلات را بشناسند و هم راه‌حل‌های برطرف کردن مشکلات را ارائه دهند. برای این کار، برگزاری دوره‌های آموزشی لازم در زما‌ن‌های مناسب برای کارکنان ضروری است. در ابتدای بهره برداری از سامانه‌های زهکشی بهتر است از عوامل مهندسین مشاور که در طراحی شبکه‌ها دخالت داشته‌اند، استفاده شود تا از طریق شناخت ضعف‌‌ها و اصلاح آنها بتوان عملکرد پیش بینی شده در طرح را به دست آورد. دوره‌های آموزشی باید در سطوح مختلف و به طور ادواری برای کارکنان برگزار شود و با تشویق و ایجاد انگیزه نسبت به ارتقای سطح دانش و افزایش کارآیی آنها اقدام شود.

دلایل خرابی زهکش‌ها

مهم ترین دلایل خرابی زهکش‌ها به شرح زیر است.

مستقیم نبودن مسیر زهکش‌ها به دلیل نصب غلط اتصالات

صدمه دیدن لوله‌ها؛ این اتفاق ممکن است در طول دوره نصب (حرکت عمودی ناگهانی ماشین آلات زهکشی یا بعد از آن نشست غیریکنواخت خاک زیر یا روی لوله رخ دهد.

خرابی خروجی‌ها؛ اگرچه بازرسی و تعمیر خروجی‌ها کار مشکلی نیست ولی عوامل مختلفی سبب بروز خرابی در آنها می‌شود. بازرسی سالانه خروجی‌ها مساله مهمی است.

اثر استفاده از آب زهکش‌ها روی کمیت و کیفیت محصولات کشاورزی

با توجه به وجود مواد مغذی در آب زهکش‌ها برای آبیاری محصولات، یکی از عوامل کاهش کیفیت آن، وجود یون‌‌های مختلف است که در صورت تجمع آنها در خاک، جذب مواد غذایی توسط ریشه گیاهان را با مشکل مواجه می‌سازد. بدین ترتیب با اعمال مدیریت کنترل شوری می‌توان نوع گیاه مقاوم به شوری را انتخاب کرد که از نظر عملکرد محصولات و اقتصاد پروژه دارای اهمیت است. چغندر قند، خرما، پنبه و جو گیاهانی هستند که در برابر تغییرات شوری مقاومند، حال آن که لوبیا، هویج، پیاز، زرشک و بادام بسیار حساس هستند. و باید در برنامه ریزی مورد دقت قرار گیرند. افت میزان پروتئین در غلات ممکن است ناشی از مصرف پساب باشد. توصیه می‌شود در اواخر دوره رسیدن محصول تا حد امکان از آبیاری با پساب جلوگیری شود، زیرا احتمال باقی ماندن بقایای سموم در محصولات افزایش می‌یابد.

فهرست مطالب نشریه شماره ۳۱۵

هدف سامانه‌های زهکشی

• جلوگیری از آسیب رساندن به رشد گیاه
• جلوگیری از آسیب رساندن به عملیات بهره‌برداری
• کنترل سطح آب زیرزمینی
• جلوگیری از ورود سیلاب به اراضی پست
• کنترل فرسایش حاصل از رواناب‌های سطحی
• جلوگیری از شوری اراضی

خدمات بهره‌برداری و نگهداری از سامانه‌های زهکشی

• بهره برداری و نگهداری از زهکش‌های روباز
• بهره‌برداری و نگهداری از زهکش‌های زیرزمینی
• بهره‌برداری و نگهداری از چاه‌های زهکش

بررسی مشکلات و نارسایی‌های زهکش‌های موجود در کشور و دلایل خرابی آنها

• بررسی و ارزیابی مشکلات و نارسایی‌های زهکش‌های روباز و زیرزمینی موجود
• دلایل خرابی زهکش‌ها

استفاده مجدد از آب زهکش‌ها

• اثر استفاده از آب زهکش‌ها روی کمیت و کیفیت محصولات کشاورزی
• اثر استفاده از آب زهکش‌ها روی خاک مزرعه
• اثر پساب‌ها بر آب‌های زیرزمینی
• استفاده از پساب‌ها در کشاورزی و اثر آنها در سلامتی انسان
• طبقه‌بندی آب زهکش‌ها

زهکشی از نظر محیط زیست

• آثار زیست‌محیطی زهکشی در محدوده طرح‌ها
• آثار زهکشی در پایین دست
• آثار زهکشی در بالادست

جستجوی نشریه‌ها و معیارهای فنی