در نظر گرفتن خسارات اجزای غیر سازهای در برنامهریزی اضطراری
اولین گام، تهیه تصویری واقعی از وضعیت ساختمان مورد نظر پس از وقوع زلزله است. برای تعیین نوع اجزای غیرسازهای موجود و تخمین مقاومت لرزهای آنها باید مشخصات این اجزاء برداشت شده و تحلیل آسیب پذیری انجام شود. هر چه کیفیت برداشتها و تحلیلهای فوق بهتر باشد، تصویر ترسیم شده از شرایط بعد از زلزله به واقعیت نزدیکتر خواهد بود. ارزیابیهای غیرماهرانه باعث کسب نتایج دست بالا یا دست پایین در تخمین خسارت میشوند.
باید توجه داشت که حتی در کاملترین تحلیلها نیز نتایج تخمین عملکرد اجزای غیرسازهای در زلزله با تردیدهای زیادی همراه است. یکی از راههای مواجهه با این عدم یقین، در نظر گرفتن بدترین حالت است. این رویکرد محافظه کارانه هزینه سنگینی را برای ارتقای مقاومت اجزای غیر سازهای تحمیل میکند و بدون توجیه است، اما در مراحل اولیه برنامهریزی مقابله با بحران، نیم نگاهی به تأثیر صدمات شدید به هر یک از اجزای غیر سازهای موجود، هزینه چندانی در بر نخواهد داشت. به این ترتیب مشخص خواهد شد که وارد آمدن خسارت شدید به هر یک از اجزای غیرسازهای، چه تأثیری بر برنامهریزی مقابله با شرایط اضطراری خواهد داشت. به عنوان مثال، بدترین سناریو برای ژنراتور برق اضطراری، آسیب دیدگی خود دستگاه یا لوازم پشتیبانی آن است که عواقب مربوط به آن باید در نظر گرفته شود.
بعد از در نظر گرفتن بدترین سناریوی آسیبدیدگی در مورد هر یک از اجزای غیر سازهای، لازم است سناریوی حالتهای احتمالی نیز در نظر گرفته شود. از آنجا که منابع برنامهریزی اضطراری محدود هستند، نمیتوان برای هر یک از مسائل بعید قابل تصور، اقدامات زیادی را در نظر گرفت.
پس از تکمیل برداشت اطلاعات ساختمان، از آسیب پذیریهای تعیین شده در فرمهای فهرست برداری اجزای غیرسازهای در برنامهریزی استفاده خواهد شد.
واکنشهای فردی
معمولاً توصیه میشود که هنگام زلزله افراد در زیر میز محکمی پناه بگیرند. این کار، عموماً افراد را در مقابل تقریباً همه انواع خسارات اجزای غیرسازهای محفوظ میکند. با آن که تصاویر خسارات زلزله ظاهراً ترسناک به نظر میآیند، اما دقت در آنها نشان میدهد که اگر فردی در نزدیکی قسمت تخریب شده حضور داشته اما در زیر میز پناه گرفته باشد، احتمال جراحت جدی وی بعید خواهد بود. پناه بردن به درگاه اتاق توصیه نمیشود. زیرا تیر نعل درگاه خصوصاً در دیوارهای خارجی ساختمان، محافظت اندکی در برابر ریزش آوار در درگاه یا اطراف آن ایجاد میکند.
پناه گرفتن در زیر میز کار راه حل سادهای است، اما برای عملی شدن نیاز به آموزش و تمرین دارد. اگر تکانهای زلزله شدید باشد یا بیش از چند ثانیه ادامه یابد، برخی از مردم ممکن است یک دفعه تصمیم به فرار به بیرون از ساختمان بگیرند. بسیاری از بزرگسالان هنگام خزیدن به زیر میز احساس دستپاچگی میکنند. مانورهای زلزله در مدارس تأثیر زیادی در آمادگی دانش آموزان در پناه گرفتن و به کاربستن دستورالعملهای ایمنی در زمان زلزله دارند. به منظورآماده کردن بزرگسالان برای واکنش سریع و حفاظت شخصی نیز باید مانورهای مشابهی برگزار شود.
در شرایطی که در محل میز وجود نداشته باشد، ساکنان باید در کنار جسم مناسب و نزدیک دیگری، روی زمین بنشینند. در تالارها و محلهای تجمع عمومی، زانو زدن در بین صندلیها بهترین روش است. در بسیاری از موارد میتوان از محلهای خطر مشهود نظیر اطراف قفسههای مرتفع نگهداری وسایل صنعتی دور شد و خود را به موقعیتی امنتر رسانید، اما مسأله اینجاست که در زلزلههای خیلی شدید، امکان سرپا ایستادن یا راه رفتن وجود ندارد.
برنامههای مقابله با زلزله
در برنامههای زلزله، بعضی نکات در ارتباط با خسارات اجزای غیر سازهای بایددر نظر گرفته شوند که در ادامه مورد بحث قرار گرفتهاند.
اقدامات قبل از وقوع
در سند برنامه باید چگونگی شناسایی و بهسازی اجزای غیر سازهای و روشهای بازرسی دورهای برای کسب اطمینان از برقرار ماندن تدابیر حفاظتی تشریح شود. اگر آموزشهای اضطراری کارکنان نیز مد نظر باشد، باید در سند برنامه آورده شود.
اقدامات مربوط به واکنش اضطراری در زلزله
اقداماتی که باید بلافاصله بعد از وقوع زلزله انجام شوند، تابع شدت زلزله و میزان خسارات مشاهده شده خواهد بود. اگر خسارات آشکاری به سازه ساختمان وارد شده باشد مثلاً ایجاد ترکهای وسیع در دیوارها، کفها، ستونهای بتنی یا کج و از شاقول خارج شدن ساختمان یا جدا شدن و فرو ریختن بخشی از آن، روشن است که تخلیه ساختمان در دستور کار قرار میگیرد. در این صورت کنترل و بازدید وضعیت اجزای غیر سازهای موضوعیت ندارد. اگر خسارت سازهای آشکاری در سازه ساختمان وجود نداشت، بازدید تجهیزات مکانیکی، آسانسورها و مواردی از این دست، میتواند به عنوان جزئی از اقدامات واکنشی مناسب بعد از زلزله در نظر گرفته شود. محوطه نگهداری مواد خطرناک نیز باید به سرعت از نظر نشت یا بیرون ریختن مواد کنترل شود.
مسئولیتها
مسئولیت هر کار باید به شخص معینی واگذار شود. در هر یک از بخشهای کاری برنامه که مسئولی مشخص نشود، احتمالاً کسی آنرا انجام نخواهد داد. احتمال وقوع زلزله در خارج از ساعات معمول کار حدود ۷۵ درصد است، بنابراین باید برای هر یک از مسئولیتها، افراد جایگزین مشخص شوند. برای آن که در اثر تغییر کارکنان، برنامه غیرقابل استفاده نشود، بهتر است به جای نام افراد، سمتهای آنها ذکرشود. همچنین باید توجه شود که فردی باید به عنوان مسئول به روز نگهداشتن خود برنامه مشخص شود.
آموزش
درخصوص برنامه ریزی برای آموزش زلزله باید توجه شود که به دلیل ندرت وقوع، حتی بهترین برنامههای آموزشی زلزله نیز با گذشت زمان به تدریج اهمیت و کارایی خود را از دست میدهند. بنابراین، بهترین روش آن است که از تعریف برنامه آموزشی مجزا برای زلزله پرهیز شود و در عوض آموزشهای خاص زلزله در چارچوب برنامههای آموزشی موجود گنجانیده شوند. ایمنی در برابر حریق از معمول ترین مباحث مطرح در آموزش خطرات است.
در برنامه آموزش کارکنان در ارتباط با کپسولهای اطفای حریق، آژیرها و دیگر روشهای اعلام خطر، روشهای ایمن انبارداری، خروج و سایر موضوعات مربوط به حریق، میتوان بخشی را تحت عنوان آموزش ایمنی در برابر زلزله اضافه کرد. گنجانیدن آموزشهایی برای کنترل نشتیهای آب فشانها و دیگر خطوط لوله نیز ضروری است. کارکنان بخش ایمنی سازمانهاباید علاوه بر آشنایی با برنامههای اضطراری مربوط به سرقت، حریق و دیگر خطرات، آموزشهایی نیز برای مقابله با زلزله ببینند. کارکنان بخش خدمات و نگهداری معمولاً آموزشهایی در مورد بعضی از جنبههای مربوط به تعمیر و راهبری سیستمهای حرارتی، برودتی، تهویه، آسانسورها، لوله کشی، چراغها، سیستم آب فشان و … میبینند و اجزای نامبرده فوق دقیقاً همان اجزایی هستند که بایددر برنامههای کاهش خطر و مقابله با زلزله نیز مورد توجه قرار گیرند.
جلسات کارگاههای آموزشی ایمنی، محلی مناسب برای پرداختن به موضوع ایمنی زلزله هستند. برای کاهش تعداد مواد آموزشی مربوط به زلزله، تنها بایدبه جنبههای منحصر به فردی از خطر زلزله پرداخته شود که در دورههای آمادگی مربوط به خطرات دیگر پوشش داده نمیشوند. به عنوان مثال، احتمال از کار افتادن خطوط تلفن از مواردی است که تفاوت واکنش در مقابل زلزله را با حریق و سایر خطرات نشان میدهد. اگر در برنامه اضطراری، تخلیه ساختمان پیش بینی شده باشد، باید محلهایی نیز به عنوان نقطه تجمع مشخص شود که خطر سقوط از ساختمانهای مجاور در آنها وجود نداشته باشد.
در برنامههای اضطراری مربوط به وقوع حوادث مختلف، ایجاد مشکلاتی نظیر قطع تلفن، قطع برق، نیاز به تخلیه ساختمان، انسداد یا ایجاد ترافیک در مسیرهای عبور و مرور، جراحت، نشت لوله یا شکستگی پنجره را میتوان در نظر گرفت، اما فقط در برنامه اضطراری زلزله است که نیاز به در نظر گرفتن همزمان کلیه این حوادث است.حداقل موردی که در نظر گرفتن آن در برنامه زلزله ضروری است، پیش بینی روش جایگزینی برای گزارش صدمات یا حریق، در صورت قابل استفاده نبودن تلفنها است.
محل نزدیکترین ایستگاه آتش نشانی باید روی نقشه خیابانهای اطراف مشخص شود تا در صورت قطع تلفنها، بتوان فردی را برای درخواست مستقیم کمک به آنجا اعزام کرد. حتی اگر اکیپ اعزامی آتش نشانی قادر به ارائه کمکهای اولیه پزشکی نباشد، با تجهیزات مخابراتی خود میتواند از سازمانهای ارائه دهنده فوریتهای پزشکی درخواست کمک کند.
تمرینات
از تخمینهای آسیب پذیری که در فرمهای فهرست برداری اجزای غیرسازهای خلاصه شده است، میتوان در تهیه فهرستی از موقعیتهای آسیبدیدگی اجزای غیرسازهای برای سناریوهای زلزله مورد استفاده در مانورها استفاده کرد. فهرست موارد احتمالی آسیب دیدگی اجزای غیرسازهای طولانی است و شبیه سازی بعضی از موقعیتهای آسیبدیدگی پرهزینه و مشکلزا خواهد بود. برای مثال، تخلیه کامل ساختمانهای بلند بدون استفاده از آسانسور به ندرت انجام میشود،اما در ساختمانهای یک یا دو طبقه تمرین تخلیه به راحتی قابل انجام است. با قطع برق میتوان وضعیت قطع برق در اثر زلزله و مشکلات مربوط به آن شامل تاریکی محلهای بدون پنجره، از کار افتادگی سیستم تهویه و مسائلی از این دست را دقیقاً شبیه سازی کرد، اما انجام این کار در سرتاسر یک ساختمان میتواند باعث ایجاد آشفتگیهای بسیار و در برخی موارد شرایط غیرایمن شود. در شرکتها یا دفاتر دولتی بزرگ میتوان تنها یک بخش، یک قسمت یا یک محوطه کاری ساختمان را درگیر شبیه سازی واقعیتر آثار زلزله کرد و اجازه داد که کارکنان بقیه بخشهای ساختمان به کار عادی خود بپردازند یا مشارکت آنها در مانور فقط به تمرین پناهگیری خلاصه شود.
بسته (کیت) فوریتهای شخصی
هر یک از کارکنان باید تشویق شوند که بسته فوریتهای شخصی شامل مجموعهای از داروهای ضروری، چراغ قوه، رادیوی ترانزیستوری، بطری آب یا نوشیدنی و غذای فوری تهیه کنند. برای خانمهایی که کفش پاشنه بلند میپوشند نیز به همراه داشتن یک جفت کفش تخت برای زمان تخلیه مناسب است. سایر اقلام مانند ژاکت، دستکش، کلاه یا پتوی گرم، بسته به شرایط محلی آب و هوا، میتواند سودمند باشد.