روشنایی شهری و طراحی نورپردازی در امنیت شهر
طراحی روشنایی شهری نه تنها موضوعی صرفاً تزئینی نیست، بلکه روشی در جهت پاسخ به جست و جوی ما برای روش پیشرفته تأمین امنیت و آسودگی بهتر و محیط است. امروزه نورپردازی، تعریف کننده هویت و سیمای شبانه شهر است و نبود نور و وجود تاریکی شب عوارضی همچون افزایش حوادث، تصادفات، جرایم و بزه کاری و کاهش امنیت اجتماعی را سبب میشود. در معماری و شهرسازی نور عملکردی فراتر از روشن کردن فضا داشته و به عنوان یکی از اجزاء اصلی مورد توجه طراحان قرار می‌گیرد. امروزه زندگی شهری سبب گشته دامنه فعالیت شهروندان تا پاسی از شب ادامه یابد و بدین ترتیب حیات شبانه تبدیل به قسمتی از زندگی شهری شده است. بنابراین جهت ایجاد بستر مناسب و امن زندگی شبانه شهری و ارتقاء کیفیت بصری، طراحی نورپردازی مورد توجه طراحان قرار می‌گیرد.
سیمای شهری چه در روشنایی روز و چه در تاریکی شب باید دارای شکل و محتوی باشد. نور در طراحی شهری دارای کیفیات و ویژگیهای متفاوت از قبیل ابزار اطلاع رسانی، شناساندن در مناطق و محلات و افزایش بار هویتی و امنیتی مراکز، نمایان کردن نشانه‌ها، میراث فرهنگی و طبیعی و فضاهای شهری همچون پیاده راه‌ها و میادین است. از اهمیت نورپردازی محیط شهری میتوان به ایجاد امنیت، دلپذیر کردن فضای شهر و تأثیر مثبت آن بر روان شهروندان اشاره کرد.
اهمیت وجود روشنایی شهری و نقش آن در تأمین امنیت
شهر محیطی است با گوناگونی بسیار، با امکانات کم یا بیشتر، پارک و بوستان‌ها، محله‌های پهن و باریک و با خیابان‌ها و گذرگاه‌های مختلف که فضای اجتماعی را به هم پیوند می‌زند. فضای شهری بیشترین ارتباط را با مردم و محیط زندگی برقرار میکند و در نتیجه نقش بسزایی در هویت بخشی و احساس آرامش به شهروندان دارد. زیبایی، آراستگی، پاکیزگی و انسجام بخشی از ویژگی‌ها و معیارهای مهم ارزیابی شهر آرامش بخش است. تمام امکانات جدید شهرهای امروز همانند گذشته قادر به تامین آرامش و امنیت شهروندان نیستند. آنها به دلیل تمرکز بالای جمعیت و فعالیت‌های خارج از مقیاس انسانی و فراوانی ماشین به تدریج، از شاخص‌های آرامش و امنیت فضای شهری فاصله گرفته‌اند.
عواملی که امنیت شهری را از بین می‌برند و موجب تهدید یا کاهش امنیت شهرهای بزرگ می‌شوند، بسیارند و برخی فضاهای شهری یکی از عوامل اصلی تهدیدکننده امنیت شهرها هستند، این فضاها معمولاً از دید محفوظ هستند به همین خاطر فضاهای دنج و مطمئنی برای فعالیت‌های غیر مجاز و ناهنجار محسوب می‌شوند. زیرپله‌های شهری، داخل زیرگذرها، پل‌های هوایی، زمین‌های فرورفته و گودها و …مواردی از فضاهای بدون دفاع در شهرها هستند.
مکانیسم تأثیر روشنایی بر عملکرد انسان‌ها در جامعه
روشنایی در محیط از دو جهت بر عملکرد اثر گذاشته و ثمر بخشی آن را افزا یش می‌دهد. در این ساز و کار در نهایت، تعامل و تأثیر متقابل دو دسته از عوامل موحب بهبود عملکرد میشود.
آثار ادراکی
تحقیقات پژوهشگران نشان داده که روشنایی زیاد و مناسب، قدرت بینایی را افزایش داده، ادراک اشیا را دقیق‌تر و تمیز اجزا و حرکات آنها را آسان‌تر می‌سازد. از سوی دیگر، انسان در محیط روشن‌تر رنگ‌ها را بهتر تشخیص می‌دهد. این عوامل کلاً باعث میشود که موضوع کار، با عمق و وضوح بیشتری ادراک شود.
آثار روانی
پژوهش‌های زیادی حکایت از این دارند که نور مناسب موجب افزایش تمرکز شده و خستگی اند‌ام‌های حسی حرکتی را به شدت کاهش داده یا لااقل به تأخیر می‌اندازد. برخی مطالعات نشان داده که نور سفید حتی خلق و خوی انسان را بهبود می‌بخشد و نیروهای انگیزشی فرد را بر فعالیت بیشتر متمرکز می‌سازد.
هنگامی فرد در شرایطی قرار گیرد که از لحاظ روانی در وضعیت متعادل و رضایت بخشی باشد، و از سوی دیگر توانایی لازم را برای ادراک عمیق و دقیق پدیده داشته باشد، محصول کار رفتار او در قلمرو این عوامل، دارای کمترین اشتباه و بالاترین کیفیت خواهد بود و نتیجه اینکه یکی از مهمترین نیاز‌های روانی فرد جهت آرامش و برخورد مناسب با سایر افراد جامعه تأمین میشود.
سایر عوامل مداخله گر در تأثیر نور در فضای شهری
عوامل زیادی در تعیین روشنایی فضا تأثیر دارند. علاوه بر شدت نور و تیره وروشن بودن اشیا و سطوح، متغیر‌های دیگری در این امر مداخله می‌کنند.
رابطه روشنایی با سن شهروندان
قدرت بینایی با بالا رفتن سن کاهش پیدا میکند. بنابراین به همین نسبت نیاز افراد به روشنایی افزایش می‌یابد. بنابراین به طور طبیعی مکان‌های شهری که سالمندان در آن رفت و آمد بیشتری دارند باید از نور بیشتری بهرمند شوند.
تضاد نوری در محیط شهر
اگر نور در محیط کافی نباشد میتوان برای ادراک بهتر اشیا یا افراد از پدیده‌ی تضاد نور محیط اطراف استفاده کرد. البته باید توجه کرد نسبت بین شدت نور این قسمت‌ها نباید از حد معینی کمتر باشد.
روشنایی متغیر
هرگاه میزان شدت نور به طور مداوم تغییر کند، چشم‌ها باید خود را مرتباً با آن سازش دهند. این موضوع موجب خستگی چشم شده و ادراک دیداری را مختل می‌سازد و در نتیجه کارایی و تمرکز کاهش پیدا میکند. تغییرات شدید و ناگهانی نور قدرت دید را تنزل می‌دهد زیرا در فاصله‌ی کوتاه چشم قادر به هماهنگی با تغییرات نوری نیست. این پدیده برای کسانی که به سرعت مواجه با زمینه‌های نوری متفاوت و شدید هستند ایجاد اشکالاتی میکند. با توجه به این نکته ضرورت کاهش و افز ایش تدریجی نور در مدخل تونل‌های شهری یا مکان‌های مشابه جهت تأمین امنیت بیشتر بخصوص در هنگام رانندگی مشخص میشود.
تمرکز و پراکندگی نور در فضا
تابش متمرکز نور غالباً اثر منفی دارد، زیرا روی اجسام زاویه‌های تاریک پدید می‌آورد که ادراک دیداری را در کارها دشوار می‌سازد. در این قبیل فعالیت‌ها باید از لامپ‌های فلورسنت یا شیری که موجب کاهش غلظت نور میشود،استفاده نمود. از سوی دیگر روشنی دیوار‌ها و سطوح جانبی داخلی محیط ، تا حدودی از تشکیل سایه‌های تاریک جلوگیری میکند. اما راه مؤثر و اطمینان بخش تابش نور به صورت پراکنده است.
نور و تمیز رنگ‌ها
هر چند بعضی از لامپ‌ها به خاطر نور شدیدی که ایجاد می‌کنند ادراک دیداری را آسان و در نتیجه کارایی را افزایش می‌دهند، اما از آنها فقط هنگامی استفاده میشود که تنها بالا بودن قدرت دید مورد نظر باشد. در مواردی که تشخیص رنگ اهمیت پیدا میکند باید از نوری استفاده نمود که شبیه نور خورشید باشد. نور لامپ‌های اکسنون برای این کار مناسب است.
امنیت اجتماعی و نقش بازدارنده روشنایی در مقابل جرم و جنایت در محیط شهری
یک فضای شهری مناسب تا حد زیادی تامین کننده امنیت و فضای نامناسب از بین برنده آن و زمینه ساز انواع آسیب‌ها و معضلات اجتماعی است . فضاهای نامناسب شهری، فضاهای بیدفاع، محلات ناامن، شهرهایی با معماری صرفاً مردانه همه و همه از عوامل تهدید کننده امنیت شهری و اجتماعی هستند. که یکی از اصول مهم اصلاح این فضاها استفاده از نورپردازی و طراحی روشنایی مناسب جهت آن مکان است.
امروزه امنیت از شاخصه‌های کیفی زندگی در شهرها است و آسیب‌های اجتماعی از مهمترین پیامدهای مختلف امنیت به شمار می‌‌روند. در این میان فضاهای شهری از جمله مولفه‌هایی هستند که نابهنجاری‌های اجتماعی در بستر آنها به وقوع می‌پیوندد. در حال حاضر زنان از هر قشر و طبقه‌ای و با هر نوع پوشش و آرایشی که در سطح شهر ظاهر شوند، در زمینه حمل و نقل و جابه‌جایی در شهر با مشکلاتی مواجه می‌شوند که این مسئله، هم زنان دارای وسیله نقلیه و هم زنان استفاده کننده از وسایل نقلیه شهری و عمومی را شامل میشود.
تکنولوژی روز ترکیبی از علم و فناوری و هنر و کارآمدتر نمودن سیستم روشنایی شهر
امروزه رشد و توسعه تکنولوژی در نورپردازی و بروز خلاقیت در این زمینه، استفاده از نور را در عرصه‌های مختلف فراهم کرده است. ماهیت نورپردازی برخوردار از دو جنبه هنری و فنی است. جنبه هنری دارای رویکرد طراحی فضاهای مختلف جهت خلق زیبایی و جنبه فنی آن نیز دارای رویکرد استفاده بهینه از تکنولوژی‌های نوین است. تغییرات ایجاد شده در زمینه نورپردازی در دهه‌های اخیر چنان سریع و رو به تکامل بوده که امروزه نورپردازی به عنوان یک دانش تخصصی تلقی میشود.
آنچه اکنون تحولی شگرف در نورپردازی شهری ایجاد کرده، ورود منابع نورپردازی کم مصرف است که به عنوان یک دانش نوپا در سال‌های اخیر مطرح و به سرعت در حال رشد و شکوفایی است به گونه‌یی که در ابتدای شکل گیری این نوع منابع به دلیل میزان نوردهی پایین، برای چراغ‌های اطلاع دهنده، نظیر چراغ‌های راهنمایی و رانندگی، سپس با رشد و توسعه آن و افزایش توانمندی آن در نورپردازی فضاهای شهری نظیر مید‌ان‌ها، پل‌ها و فضاهای سبز استفاده می‌شده و اخیراً به دلیل ارتقای تکنولوژیکی، امکان بهره‌برداری از میزان شدت نور زیاد از این منابع فراهم آمده و جهت روشنایی معابر شهری نیز استفاده میشود. از مزایای این منبع نوری میتوان به موارد زیر اشاره کرد.
- کم مصرف بودن منابع و کاهش مصرف انرژی
- امکان تنوع در نوع رنگ‌های آن برای نورپردازی با توجه به رنگ‌های متنوع که این نوع منابع نوری از خود متصاعد میکند.
- قابلیت برنامه ریزی نورپردازی و امکان ایجاد نورهای مختلف و متناوب و تغییر در نوع نورپردازی.
پیشنهاداتی جهت نورپردازی فضاهای عمومی رایج
مجموعه ورودی‌ها
ورودی اصلی عموماً بعنوان فضای معرفی مجموعه مطرح است و با توجه به این مسئله باید قابل رویت بودن و تشخیص آنها از فضای اطراف با سهولت انجام گیرد. بنابراین برای نورپردازی این قسمت عمدتاً از چراغ‌های پرنور و نورافکن استفاده شود. استفاده از زاویه تابش مناسب به گو‌نه‌ای که موجب خیرگی چشم در افراد نشود و علاوه بر آن در ایجاد زیبایی فضای ورودی نیز مؤثر باشد، از ویژگیهای نورپردازی این قسمت است.
مسیر چند منظوره
مقدار نور، زیبایی، فواصل چراغ‌ها نسبت به یکدیگر و نسبت به عرض خیابان از جمله مسائلی هستند که اهمیت بسزایی دارند. به وسیله نورپردازی میتوان مسیرهای عبور و مرور را طراحی و تعیین نمود. همچنین نور مورد استفاده برای روشن کردن این قسمت بر فضای سبز نیز اثر مستقیم دارد.
فضاهای سبز
نورپردازی حجم‌های تود‌ه‌ای از قبیل بته‌زار و گیاهان می‌توانند در برقراری ویژگیهای بصری عمومی تأثیر بگذارند و دسترسی بهتر به این گونه فضاها و تسلط بر آنها و همچنین بر وضوح پوشش‌های گیاهی می‌تواند مؤثر باشد, باید توجه داشت که گل، چمن، درخت و گیاهان مختلف به رنگ‌های گوناگون خودنمایی می‌کنند و هر کدام از آنها، در روشنایی بخصوص جلوه دارند. بنابراین باید برای روشن کردن آنها از رو‌ش‌های متفاوتی استفاده نمود. بسیار از گیاهان که در طول روز با نور طبیعی قابل توجه نیستند وقتی در زمینه تاریک نورپردازی شوند منظره جالبی را ایجاد می‌کنند، درختان بعنوان اعضاء اصلی و حاکم بر فضای سبز هستند، لذا می‌توانند بعنوان عناصر نوری عظیم مورد استفاده قرار گیرند و بعنوان سطوحی در جهت ایجاد مفهوم بعد، مطرح شوند.
سطح دریاچه
بر آب‌های راکد مستقیماً نور تابنده نشود، بلکه با استفاده از آینه و شیشه نور تغییر جهت داده و بر آب تابانید تا تصویر درختان و سایر اشیاء در آن انعکاس یابد. فواره‌های مجموعه رقص آب را نمی‌توان بطور بسیار دقیقی روشن نمود، چون نور بایستی از میان پودر آب عبور داده شود، میتوان لامپ‌ها را در زیر سطح آب نصب شوند.
زمین بازی و والیبال ساحلی
مهمترین و اصلی‌ترین مطلبی که برای روشنایی زمین بازی مطرح است ایمنی بوده که از دو جهت قابل بررسی است. نخست از جهت ایمن بودن وسایل روشنایی مورد استفاده در این بخش و دومین مطلب مربوط به تأمین روشنایی کافی جهت بازی است. زاویه نورافکن‌ها باید طوری تنظیم شود که حتی المقدور، در تمام نقاط مختلف میدان، روشنایی یکسان و کافی باشد. همچنین ترکیب نورافکن‌ها در اطراف زمین ایجاد سایه‌های تند و طولانی را ایجاد ننماید.
آلاچیق و پیکنیک‌ها
طراحی نور پردازی، در محل‌های نشستن باید دارای ویژگیهای روانشناسانه نیز باشد، بطوری که افراد به هنگام نشستن و استراحت در مکانی که واجد نورپردازی مناسبی است باید احساس آرامش و امنیت نماید و جنبه‌های خصوصی گرایانه فضا بطور کامل از بین نرفته باشد. این مکان‌ها از یک سو نباید بوسیله نورافکن‌ها و چراغ‌های پر نور محاصره شوند و از سوی دیگر نیز نباید در تاریکی فرو رفته و یا با نورهای بسیار ضعیف طراحی شوند.
سایبانها و آلاچیق‌ها
از این عناصر که معمولاً بصورت توقف‌های یک یا چند ساعته و به منظور نشستن، استفاده میشود. نیازمند نوری ملایم و نرم شده است. به همین منظور استفاده از ابزارهای نورپردازی در لابلای پوشش گیاهی موجود و یا بین دیواره و سقف سایبانها و آلاچیق‌ها مناسب است.
تابلوها و عناصر نشانه (همانند پرچم‌های ورودی و تابلو‌های راهنما)
بهترین راه برای نورپردازی اشیا استفاده از نورهای مختلف به صورت توامان است. یک منبع نور به وسیله تضاد بین سطح جسم و سایه تیز آن باعث برجسته شدن شکل و فرم شی و منبع نوری دیگر با روشن کردن سطح شی باعث وضوح جزییات شی میشود. چنانچهدر اطراف تابلوها و عناصر نشانه بجای استفاده از نورپردازی مناسب، چراغ‌های معمولی استقرار یابند نه تنها در ساعات روز اینگونه عناصر مزاحمت دید میشود بلکه بعنوان عوامل کاهنده ارز‌ش‌های بصری و اهمیت موضوع اصلی مطرح هستند.
تأثیر نور در ادراک فضای شهر از نظر احساسی
بواسطه نور، تصاویر عینی و ذهنی از دنیای اطراف در ذهن ما شکل می‌گیرد و فضای ادراکی تنها از طریق دریافت کیفیات فضای واقعی تصویر میشود. البته قابل ذکر است که فضای ادراکی با فضای واقعی یکی نیست. و تصویر ذهنی از فضا نتیجه نها‌یی است که در نتیجه ادراک روی داده است. کیفیت فضا، چونی و چگونگی فضاست که تأثیر عاطفی خاصی بر انسان می‌گذارد. این کیفیت از ویژ گی‌های بالقوه آن منتج میشود که با حلول نور به فعل در می‌آیند نور روز ترکیبی از نور خورشید و نور آسمان است. در طبیعت نور خورشید نور مسلط یا اصلی است. رنگ آن گرم است و نواحی روشن و سایه ایجاد میکند.
نور آسمان نور دوم یا فرعی است. رنگ آن سرد است و به صورت نوری نرم بر روی موضوعات می‌افتد. بدون عملکرد نور آسمان، سایه‌ها تیره و جزئیات غیر قابل دیدن میشود. نور بر روی ویژگیهای کیفی عناصر فضا تأثیر گذاشته و خصوصیات آنرا تحت الشعاع قرار می‌دهد. اما فضایی که با نور یکنواخت پرشده باشد کاملاً خنثی است. و در تاریکی محض اصولاً فضایی وجود ندارد. برخلاف این دو، فضایی که مملو از تضاد سایه روشن‌هاست، سرشار از نیروهای بصری است و از نظر فیزیکی و بصری محسوس است. نور بر روی خصوصیات فیزیکی فضا و هم بر روی خصوصیات کالبدی آن تأثیر گذاشته و فضای ادراکی را شکل می‌دهد. کیفیت نور با زمان تغییر میکند، در واقع نور بعد چهارم در ادراک فضاست.
از جمله اثرات مثبت نورپردازی صحیح فضای شهر میتوان به موارد زیر اشاره کرد.
بهبود زندگی اجتماعی و فرهنگی
از طریق بالابردن کیفیت زندگی اجتماعی و غنا بخشیدن به فعالیت‌های فرهنگی، از جمله توسعه مراودات جمعی، تامین آرامش و آسایش سالمندان و کودکان، امکان گذران اوقات فراغت، افزایش امنیت رفت و آمد عابران پیاده، بهره گیری از جذابیت‌های تاریخی، تجاری و فرهنگی و…
بهبود سیمای کالبدی
- از طریق ایجاد جذابیت چهره شهر و زیباسازی منظر شهری، تجهیزات خیابانی، امکان استفاده از امکانات فراغتی و مبلمان شهری، معابر و…
- کمک به خوانایی نقاط عطف، نشانه‌ها، مسیرهای عبوری و مناطق پر تراکم
- تسهیلاتی برای حرکت پیاده‌ها و وسایل نقلیه، ترویج ایمنی بیشتر در محیط
- کمک به تأکید نقاط عطف پارک و تشویق استفاده کنندگان در شب.
با سلام متاسفانه مسئله نورپردازی در معابر شهری خیلی وقت است که فراموش شده است